در یادداشت قبل، اشاره کردیم چطور هسته نبرد نیکی (هرمزد) بر بدی (اهریمن) شکل گرفت و اینکه هرمزد چگونه اقدام به تجهیز جهان و نیروهای لازم برای مقابله با اهریمن پرداخت.
همان گونه که اشاره شد، در مدت زمان سه هزار سال که اهریمن پس از خوانده شده سرود مقدس (اهونور) مدهوش گردیده بود، هرمزد آفریدگان را به صورت مادی آفرید. او از روشنایی بیکران (ذات مقدس خود) آتش، از آتش باد، از باد آب و از آب زمین و در آخر همه هستی مادی را آفرید.
هرمزد ابتدا آسمان را آفرید برای بازداشتن اهریمن و دیوان وی، سپس آب را آفرید برای از میان برداشتن دیو تشنگی، آنگاه زمین را آفرید. سپس گیاه را آفرید برای یاری گوسپند. سپس گوسپند را آفرید برای یاری مرد پرهیزگار و مرد پرهیزگار را آفرید برای از میان بردن و از کار افکندن اهریمن و تمامی دیوان. چگونگی آفرینش آنها به شرح زیر است :
یکم آسمان؛ آسمان را بسیار روشن و شفاف از جنس الماس سخت و به شکل تخم مرغ بوجود آورد. یک سر آن را به روشنایی بیکران وصل نمود و آن را همچون پوششی برای محافظت مخلوقات مادی بنا نهاد. از نظر اندازه، طوری آسمان را گسترد که درازای آن با پهنایش یکسان باشد تا همچون زرهای از هجوم اهریمن جلوگیری نماید.
هرمزد به یاری آسمان، شادی را آفرید. شادی برای این آفریده شد که در هنگام نبرد نیکی بر بدی، شادی به یاری نیکمردان آمده و در زمان درآمیختگی، یاور مردمان باشد. آسمان در مدت زمان 40 شبانهروز آفریده شد. سپس هرمزد 5 روز درنگ نموده و شادی اختیار کرد.
دوم آب؛ هرمزد از گوهر آسمان آب را آفرید به اندازهای که اگر مردی چهار دست و پا بر زمین قرار گیرد، آب تا شکم او بالا بیاید. آب در مدت 55 شبانه روز بوجود آمد و هرمز، دگر بار پس از آفرینش آب، 5 روز درنگ نموده و به شادی پرداخت.
سوم زمین؛ هرمزد از آب زمین را پدید آورد. او زمین را گرد و طوری آفرید که درازا، پهنا و ژرفای آن با یکدیگر برابر باشد. او یک سوم زمین را سنگی سخت، یک سوم دیگر آن را با ریگهای رونده و یک سوم دیگر آن را از گلهای نرم بوجود آورد. سپس ریشه و گوهر کوهها را در زمین کاشت که بعدها از زمین رویدند. آنگاه به کمک زمین، تمامی عناصر سودمند نظیر گچ، آهن، گرگرد، روی و مانند آن را در داخل زمین وجود آورد. بزرگترین بخش زمین که در مرکز آن قرار دارد را ایرانویچ (سرزمین ایران) نامید. زیر این زمین، همه جا آب قرار داشت. زمین در مدت 70 شبانه روز آفریده و باز 5 روز را درنگ و به شادی پرداخت.
چهارم گیاه؛ در میانه زمین، رستنی بدون برگ، خار، بی شاخه و پوست و شیرین بوجود آورد. بعدها تمامی گیاهان از تخمه آن بوجود آمدند. سرشت گیاه نیز آب میباشد. گیاه در مدت 25 روز آفریده و هرمزد، پس از آفرینش آن 5 روز دگر درنگ نموده و به شادی پرداخت.
پنجم گاو یکتا (گوسپند)؛ هرمزد گاو یکتا را در سرزمین ایرانویچ و به بلندی سه نای آفرید. این گاو در کنار رود دائیتی (رودی که در میانه جهان جاری است) بوجود آمد. گوهر و سرشت گاو یکتا از آتش است. وی، گاو را سپید و روشن همچون ماه آفرید و آب و گیاه را به یاری او فرستاد. گاو یکتا در مدت 75 روز آفریده شد و پس از آن نیز دوباره هرمزد 5 روز درنگ نموده و به شادی پرداخت.
ششم آدم را آفرید و نام او را کیومرث مقرر نمود. کیومرث چون خورشید نورانی و به اندازه چهار نای بلندی داشت. درازای او همان اندازه بود که پهنایش. هرمزد، کیومرث را در سمت چپ رود دائیتی و گاو یکتا را در سمت راست آن آفرید. تمامی گونه آدمیان از نسل کیومرث جود آمدند. برای یاری کیومرث، خواب آسایش بخش را چون جوانی 15 ساله بوجود آورد. مدت زمان آفرینش کیومرث، 70 روز بود که بعد از آن، هرمزد از آفرینش جهان مادی فارغ گشته و 5 روز به جشن و شادمانی پرداخت!
هرمزد، شش آفرینش را به شش گاهنبار آفرید. در مدت یک سال که 365 روز میباشد و دوازده ماه که هر ماه سی روز و ماه آخر 35 روز.
افسانه آفرینش جهان و موجودات مادی به زیبایی تفکر و منشاء آفرینش را در 7000 سال پیش به ما نشان میدهد. ارزش و اهمیتی که آفریدگان مادی دارند، کم از ارزش و اهمیت آفریدگار یکتا نیست، چه آنها برای یاری دادن پروردگار و نفی و شکست اهریمن و شرارت پای به جهان مادی گذاشتند.
در میان تمامی آفریدگان، انسان (کیومرث) و حیوان (گاو یا گوسپند) از اهمیت ویژه و والایی برخوردار میباشند. منشاء آنها بر خلاف سایر آفریدگان از آتش میباشد. عنصری پاک که آفریدگار، پس از روشنایی بیکران (ذات مقدس خداوندی) آن را در رتبه دوم قرار داد. در تمامی ادیان ابراهیمی، آورده شده که انسان از خاک بوجود آمده، اما باور ایرانیان، مرتبهای بالاتر را به خود داده و آتش را به عنوان نطفه خود برگزیدند و چه تعبیر و استعاره زیبایی!
اشاره به وظیفه سنگین انسان در مقابله با نیروی اهریمنی و شر در این دنیا به زیبایی هرچه تمامتر در داستان آفرینش آورده شده، هرمزد تمامی آفریدههای مادی را برای کمک به انسان بوجود آورده. انسانی که بعدها خواهیم دید به میل و رغبت خود برای جنگ با اهریمن و همپیمانانش پای به این جهان گذاشت.
مورد دیگری که از خواندن داستان آفرینش به آن بر میخوریم، نقش شادی در زندگی مردمان است. اشاره شد که هرمزد بعد از آفرینش آسمان و به کمک او، شادی را برای آسایش مرد آفرید. هرمزد، حتی قبل از آفرینش انسان، شادی را بوجود آورد، نه اینکه مانند خواب بعد از آفرینش کیومرث بوجود آید. در حقیقت، این امر اهمیت شاد بودن و شاد زیستن را در باور ایرانیان نشان میدهد. همچنین در این داستان اشاره گشته که هر وقت هرمزد از آفرینش آفریدهای فارغ میشد، 5 روز را به شادی میگذراند.
در ایدئولوژی زرتشتیان، شادی و شاد بودن نوعی عبادت محسوب میشود. در کتاب ارداویرافنامه خواهیم خواهند که هنگامی که ارداویراف به همراه ایزد سروش و آذر در سفر عرفانی خود به بهشت، برزخ و دوزخ در حال گذر بود، رودی را دید که در کناره پل چینوَد (پل صراط) قرار دارد. در این رود، روان مردمان بسیاری را دید که به سختی در حال گذر از آن هستند و برخی نیز به آسانی از آن عبور میکنند. وقتی علت را جویا شد، چنین پاسخ شنید که این رود و آب داخل آن اشک بسیاری است که مردم بعد از مرگ هر فردی در رثای او میریزند. هرچقدر بیشتر گریه کنند، آب این رود بالاتر آمده و عبور از آن برای روان درگذشته سختتر میشود. این چنین، غم و اندوه در فرهنگ دیرین ایرانیان امری نکوهیده میباشد. نیرویی که مردمان از شادی میگیرند، آنچنان انرژی مثبت و نیرومندی را به وی میدهد که هیچ مانعی نمیتواند جلودار پیشرفت و موفقیت وی باشد. برتری انسانهای شاد نسبت به آدمهای اندوهگین از نظر علمی نیز ثابت شده است.
از این روی است که ایرانیان و بویژه زرتشتیان، جشنهای بیشماری را در گاهنامه خود به ثبت رساندند.
جشن که از واژه یشن به معنای نیایش آمده، در فرهنگ ایرانیان باستان، پیوندی ناگسستنی با تغییر طبیعت دارد. ایرانیان از هر فرصتی برای شادمانی استفاده مینمودند. برای توضیح بیشتر، نیاز به ذکر برخی جزییات داریم :
اشاره گردید که هر سال به 11 ماه سی روزه و یک ماه 35 روزه تقسیم شده است. از نظر ایرانیان باستان، هر روز از هر ماه متعلق به یکی از امشاسپندان و یا ایزدان بوده و آداب و مناسک خاصی را میطلبد. روزشمار ایرانیان، هفته را نداشته و اصولاً هفته از ابداعات سامی نژادها (اعراب) میباشد. اسامی روزهای هر ماه ایرانی به ترتیب از یک الی سی عبارتاند از : 1- هرمزد، 2- بهمن، 3- اردیبهشت، 4- شهریور، 5- سپندارمزد (اسفند)، 6- خرداد، 7- امرداد، 8- دی به آذر، 9- آذر، 10- آبان، 11- خور، 12- ماه، 13- تیر، 14- گوش، 15- دی به مهر، 16- مهر، 17- سروش، 18- رَشن، 19- فروردین، 20- بهرام، 21- رام، 22- باد، 23- دی به دین، 24- دین، 25- اَرد، 26- اَشتاد، 27- آسمان، 28- زامیاد، 29- ماراسپند و 30- اَنیران.
برای بیان روز هم واژه مخصوص آن روز را به همراه ماه آن میآوردند. بطور مثال روز ششم ماه فروردین را خرداد روز از فروردین ماه مینامیدند.
هر روز از ماه، اعمال خاصی را طلبیده و نیایش خاص خود را دارد. در این روزشمار، 4 روز مزین به نام پروردگار (دی) میباشد. روزهای اول، هشتم، پانزدهم و بیست و سوم. در این روز، ایرانیان دست از کار و تلاش برداشته، استراحت نموده و به نوعی به عنوان روز تعطیل خود قلمداد مینمودند. در این روز، کشتن حیوانات، به احترام نام خداوند ممنوع بود. امروزه هممیهنان زرتشتی به احترام نام خداوند در این چهار روز، از خوردن گوشت خودداری مینمایند.
با توجه به اینکه هر روز نیازمند انجام اعمالی خاص میباشد، لذا تعداد روزهای ماه همواره ثابت و برابر 30 روز بوده بجز ماه اسفند که 35 روزه به شمار آمده و پنج روز آخر را به نام پنجه گمشده مینامیدند.
البته ایرانیان دانا از همان زمان، سال کبیسه را میشناختند، اما به دلیل محدودیت در اضافه نمودن روز به تقویم باستانی خود، سال کبیسه را هر 120 سال یک بار که اختلاف گردش زمین به دور خورشید به یک ماه میرسید، گرفته و آن سال استثنائاً 13 ماهه محسوب میشد.
تقارن هر روز با هر ماه هم نام خود نیز توسط ایرانیان جشن گرفته میشد. به عنوان مثال جشن مهرگان در مهر روز از ماه مهر برگزار میگردد. جشن آبانگان در آبان روز از ماه آبان و به همین ترتیب. اما اشتباهی که متاسفانه در این زمینه انجام میشود، روز برگزاری این جشنها است.
همانطوریکه ذکر گردید، تعداد روزهای هر ماه زرتشتی 30 روز میباشد. پس روز سی و یکم فروردین ماه تقویم خورشیدی برابر با هرمزد روز ماه اردیبهشت زرتشتی یا اول اردیبهشت میباشد. به همین ترتیب، روز اول ماه خرداد تقویم خورشیدی برابر روز سوم (اردیبهشت روز) ماه خرداد زرتشتی میباشد. این اختلاف ناشی از 31 روزه بودن شش ماه اول سال در تقویم خورشیدی میباشد. جشن مهرگان هم در مهر روز (روز شانزدهم) ماه مهر میباشد که اگر آن را نظیر به روزهای تقویم زرتشتی کنیم، 10 مهر تقویم خورشیدی خواهد بود.
علاوه بر این گونه جشنها، ایرانیان به پاس آفریده شدن شش آفریده هرمزد، آن پنج روزی را که هرمزد به شادی میپرداخت را نیز جشن میگرفتند که این رسم زیبا هنوز در بین زرتشتیان پابرجاست. این دورهها را گاهَنبار مینامند و به این ترتیب است: (تاریخهای ارائه شده در پرانتز، تاریخهای متناظر تقویم خورشیدی است)
- آفرینش آسمان از هرمزد روز فروردین ماه (اول فروردین) تا آبان روز اردیبهشت ماه (9 اردیبهشت) به طول انجامید. پس، از 10 الی 15 اردیبهشت را تحت عنوان گاهنبار مَدیُزَزم گرامی شمرده میشود. این روز روزی است که سبزهها و گیاهان سبز میشوند.
- آفرینش آب از مهر روز اردیبهشت ماه (15 اردیبهشت) تا آبان روز تیر ماه (7 تیر ) به طول انجامید. 8 الی 12 تیر ماه نیز به نام گاهنبار مَدیُوشَم گرامی داشته میشود. در این روز آب زلال گردید.
- آفرینش زمین از مهر روز تیر ماه (13 تیر) تا اَرد روز ماه شهریور (20 شهریور) به درازا کشید. گاهنبار پدیشهه نیز به مدت 5 روز از 21 الی 25 شهریور برگزار میشود.
- آفرینش گیاه از هرمزد روز ماه مهر (26 شهریور) تا اَرد روز مهر (19 مهر) طول کشید. در انتهای این دوره نیز گاهنبار اَیاسریم از 20 تا 24 مهر برگزار میگردد.
- آفرینش گوسپند از هرمزد روز آبان ماه ( 25 مهر) تا روز دی به مهر از ماه دی (جشن دیگان) (9 دی) به درازا کشیده شد و گاهنبار مَدیاریم در فاصله روزهای 10 تا 14 دی برگزار میگردد. در این گاه است که انبار زمستان برای دامها پر میشود.
- آفرینش انسان (کیومرث) نیز از رام روز دی ماه (15 دی) تا انیران روز اسفند (24 اسفند) طول کشیده که گاهنبار هَمَسپَهمَدیم را از 25 تا 29 اسفند برگزار مینمودند. رو اول فروردین هم که آفرینش تکمیل گشت را تحت نام نوروز (روز نو) گرامی میداشتند.
ادامه سخن در یادداشتی دیگر!
منابع : بندهش، فرنبغ دادگی - ترجمه دکتر مهرداد بهار
ارداویراف نامه - ترجمه دکتر مهرداد بهار
نظرات ()
