تمدن فراموش شده

 

 

فَرَوشی های اَشَوَن مردان سرزمین ایرانی را می ستاییم

فَرَوشی های اَشَوَن زنان سرزمین ایرانی را می ستاییم

                                         (کرده سی و یکم اوستا، یست سیزدهم)

ایرانیان باستان، جزو اولین و قدیمی ترین اقوامی بودند که جوهر انسان را الهی می دانستند.  بسیار جالب است که بدانیم اولین قومی که به تعبیر قرآن مجید، اسان را به واسطه دمیده شدن نفس خداوند، به بالاترین مرتبه و یا به تعبیر مسلمین ً اشرف مخلوقات ً نامید، ایرانیان بودند.  آنهم نه در ١۴٠٠ سال پیش، بلکه در ۶٠٠٠ سال قبل!

بر اساس متون قدیمی ایرانی و بخصوص کتاب اوستا، وجود انسان ناشی از گرد آمدن و همبستگی ۵ نیروی باطنی و درونی می باشد.  این ۵ نیرو عبارتند از :

١- اهو (Ahu) که نیروی جنبش، حرکت و غریزه زندگی است که می توان آن را به جان ترجمه نمود.  جان یا اهو با رشد جسم قدرت بیشتری پیدا نموده و با از بین رفتن جسم (مرگ)، جان نیز از بین می رود. 

2- دین (Daena) که می توان آن را وجدان نامید.  این نیرو در وحود هر فردی وحود داشته و به عنوان نیروی ممیزه و یا داوری، آدمی را در انتخاب راه زندگی کمک می نماید.  راه خوب را نشان داده و عمل به آن را تشویق نموده و راه بد را با تمام زشتی هایش به انسان نمایانده و آن را نهی می نماید.  این نیرو در انسان به ودیعه گذاشته شده و اثر آن با مرگ از بین نمی رود.

3- بوی (Baoy) به معنای نیروی درک و فهم و ادراک است.  این نیرو، یاور انسان برای رشد و تعالی وی می باشد.

4- اورون (Urvan) که به معنای روان یا روح ترجمه شده است.  این نیرو به عنوان سرگرست تمامی نیروهای وحود انسان، عمل می نماید.  روان بر خلاف جان دارای درک و تاثر روحانی می باشد.

5- فروهر با فروشی (Fravashi) این نیروی بزرگ همان برکت و جوهره هرمزد در انسان است.  این نیروی الهی است که به صورت پرتو خداوندی در انسان تجلی پدا می نماید.

اهورا مزدا در اوستا به زرتشت چنین می گوید : تو را آگاه می کنم که فرَوَشیان تا چه اندازه مقدس و نیرومندند، چون آنها همیشه در خیر و نیکی و گسترش آن در زمین پشتیبان من بودند.  از نیروی آنها است که آسمان در بالا و زمین در پایین قرار گرفته است. و این چنین فروغ و روشنایی گسترش می یابد.  از پرتو انوار آنان است که این نظام جهانی را برقرار نمودم، زمین را آفریدم، زمینی که رودهای پر آب در آن جاری است، دریاهای فراخ واقع شده، نباتات و گیاهان روییده، بیشه زارها به وجود آمده که در آن گله های ستوران چرا می کنند. از پرتو آن انوار مقدسه است که نطفه در رحم مادران نقش بسته و بدل به کودکانی زیبا می شود.  از پرتو آن انوار است که انسان های نیک و جانداران سودمند در بسیط زیمن پیدا شده و باقی مانده اند چون هر آیینه آنها نمی بودند، نیروی اهریمنی آفریده های نیک را تباه می کرد.

بلی، این چنین جایگاه انسان به عنوان دارنده قوای فروهر و یا فروشی نزد ایرانیان ارزشمند و والا شناخته می شود.  

بنا بر باور زرتشتیان، بعد از مرگ، هر کدام از این پنج نیرو به اصل خود باز می گردند.  تن به خاک، جان به باد، شکل (به خورشید و روان اگر متعلق به فردی پارسا باشد به  جهان مینوی و اگر متعلق به فردی ناپاک باشد، ابتدا به برزخ رفته و پس از پالایش، به جهان مینوی بر می گردد.

بسیار مشکل است که بتوان با توجه به ادبیات امروزی ما، تفاوتی را بین روان و فروهر قایل شد.  فروهر را شاید بتوان تحت عنوان مرتبه ای عالی تر از روان نامید که همواره زلال بوده و هیچ ناپاکی به آن راه ندارد.  فروهر نیرویی است که نه فقط به انسان تعلق دارد، بلکه در همه آفرینش خداوند دیده می شود.  گل، گیاه، جانوران، اجرام آسمانی، صخره و سایر جمادات سودمند و سراسر آفرینش نیک از وجود این نیرو بهره می گیرند.  مگر نه این است که این جهان، آوردگاه تقابل خیر و شر است؟  مگر نه این است که آفریده های نیک این جهان به منظور مقابله با اهریمن و اهریمن صفتان آفریده شده اند؟  پس تمامی اینان باید نشان و جلوه ای از منشاء خیر و ذات مقدس پروردگار را داشته باشند.  آری چنین است نظر ایرانیان.  دنیا فقط مال ما انسان ها نیست!

ماه اول ما ایرانیان نیز به افتخار این نیرو، فروردین نامیده شده است.  در اوستا نیز یشتی (ستایشی) تحت عنوان فروردین یشت وجود دارد که فروهرها و نیرومندیشان در آن توصیف شده اند.  با هم فرازایی از این یشت زیبا را مرور می کنیم :

ًاز پرتو آنان (فروهرها) است که خورشید به راه خود بر می گردد، ماه به راه خود بر می گردد، ستارگان به راه خود ره سپارند. ً

ً از پرتو آنان است که آب صاف روان و باد خوش وزان و ابرها باران زا و گیاهان با طراوتند.  زنان آبستن دردشان تخفیف یافته و به سلامت بچه به دنیا می آورند. ً

ً فروهرها هستند که در میدان های جنگ به پیکارگران یاری می رسانند. ً

ً وظیفه مردمان است تا در دوران زندگی همواره از فروهران تیمارداری و مراقبت نمایند. ً

ً فروهران همواره مترصدند تا به کمک کسانی که آنها را ه یاری می طلبند، بشتابند. ً

ً جایگاه فروهران در آسمان است.  مترصدند تا از سوی نیکان و آنانی که خوب بستایندشان طلب شوند.  آنگاه از فراز آسمان با سرعت نور به زمین آمده و صفوف مرتب و انبوه دشمن را در هم  شکنند و پیروزی را بهره شان سازند. ً

ً هنگامی که ایرانیان بر ضد تورانیان می جنگیدند، از فروهران گروهی انبوه با درفش های افراشته و سلاح های آخته به یاریشان شتافته و دشمن را شکست سختی دادند. ً

به موجب کتاب مینوی خرد، ستارگان بیشماری که در پهنه آسمان قرار داند، فروهرهای آفریده های خداوند هستند.  هر ستاره نشان از یک فروهر دارد.  اینباور، بعدها در اقوام دیگر گسترش پیدا نموده به طوریکه شنیده ایم می گویند، هر گاه شهابی را در آسمان دیدی، بدان که کسی در این لحظه از دنیا رفته است!

در ادبیات ایرانی سه فَر وجود دارد.  فر ایزدی، فر پادشاهی و فر ایرانی.

فر ایزدی، مختص پروردگار یکتا می باشد.  فر کیانی یا پادشاهی، مختص پادشاهان نیگوکار می باشد.  این فر از هوشنگ به تهمورث، بعد به جمشید، بعد به فریدون و سایر پادشاهان پیشدادی و گیانی رسید و با پایان یافتن پادشاهی کی گشناسپ نزد خداوند باقی ماند تا در پایان این جهان به سوشیانس (عدالت پرور) رسیده و جهان را پر از عدل و داد و آرامش نماید.  جالب اینجاست که فر پادشاهی از پادشاهانی گه پناه مرتکب شده و یا کفر ورزیدند جدا شده (جمشید که خود را خدا خواند و دستور خوردن گوشت گاو را داد) اما هیچ وفت به پادشاهان غاصب و مستبد (ضحاک) نرسید.

فر ایرانی نیز مختص آزادمردان و نیک مردان پارسی است.

باز جالب است بدانیم، آن حلقه روشن و زرینی که در نقاشی های دوره رونسانس بر بالای سر فرشتگان و درگذشتگان مومن دیده می شود، همان فر پادشاهی ایرانیان است!

فروهر بعد از مرگ آدمی، ارتباطش را با این دنیا و بازماندگان و قطع نمی نماید.  همواره مترصد و نگران فرزندان خود بوده و از آنان حمایت می کند.  چه زیبا این تعبیر را ما ایرانیان بعد از سالیان سال حفظ نموده و با آن ارج می نهیم! می دانید تنها قوم مسلمان شیعه هستیم که اعتقاد داریم صدقه دادن به نام درگذشتگان باعث آرامش روان (فروهر) آنان می شود؟  چند بار شده که به مزار عزیز از دست رفته خود رفته و آنان را به عنوان گواه برای انجام تصمیم جدید خود گرفتید؟  سفره هفت سین، مراسم قاشق زنی در چهارشنبه سوری، مراسط سیزده بدر اینها همگی تلاش هوشمندانه پدران ما برای حفظ این آیین زیبا بوده است.

فروهرها 4 نوع وظیفه کلی در این جهان دارند، یاری دادن به هرمزد برای آفرینش مخلوقات نیک جهان، نگهداری و باروری مردمان، یاری دادن به سپاهیان خیر برای مقابله با دشمنان و دفاع و پاسبانی از خانه و گاشانه مخلوقات نیک صفتان.

علاوه بر اینها، به موجب یشت سیز دهم اوستا، 99999 تن از آنان از دریای فراخکرت (دریای گیهانی ایرانزمین) محافظت نموده، 99999 تن از آنان ستاره هفت اورنگ را نگهبانی می نمایند و 99999 تن از آنان از پیکر سام گرشاسب و گرزبردار تا زمان قیام مجدد او برای از بین بردن اهریمن (ضحاک) نگهداری نموده و 99999 تن از آنان از تخمه زرتشت سپیدمان محافظت نموده تا از آن سوشیانس بوجود آید و جهان را از بی عدالتی پاک نماید.  این است مرتبه بالا و والا فروهر که بعدها به صورت نماد دین زرتشتی درآمد.

این نماد، هفت رمز نمادین را دارد.

1- پیر مرد : نشان کرامت و پختگی و عالم و دانشمند بودن است.

2- دعا کردن : دست راست گیر مرد به نشانه دعا بالا رفته و در حال ستایش خداوند است.

3- حلقه دوستی و پیمان: مرد پیر در دست چپ خود، حلقه پیمان مودت و دوستی را می فشارد.  این حلقه بعدها به صورت حلقه ازدواج و نشانه پیمان دوستی و اتحاد بین زن و شوهر مبادله گردید!  این که می گویند رگ دست چپ یکراست به قلب می رود، یاوه گویی بیش نیست.4- سه ردیف پر در دو بال گسترده شده در طرفین وی به نشانه کردار نیک، گفتار نیک و پندار نیک است که باید در زندگی آدمی گسترده شود.

5- حلقه میانی نماد : نشانگر متناهی بودن زندگی و چرخه زمان است.

6- دو رشته آویخته شده از دایره زمان : به نشانه سپنتا مینیو (سرشت نیک) و انگره مینیو (سرشت بد) است.

7- سه ردیف پر دم پایین نماد : بیانگر کردار بد، گفتار بد و اندیشه بد است که باید زیر پای آدمی قرار گیرد.

چه زیبا درس زندگی و نیک بختی به صورت یک نماد با شکوه به ایرانیان آموخته شده است!

بیاییم افتخار کنیم که ایرانی هستیم و بنا بر آیین پدران خود، در نگهداری و حفظ فروهر وجود خود تلاش نماییم! 

 

منابع : اوستا، گزارش جلیل دوستخواه

         دانشنامه ایران باستان، تالیف هاشم رضی

        هفت رمز نمادین فروهر، تالیف دکتر رحیم چاوش اکبری

 

 

---

 

 

با درود و آرزوی شادکامی،

می خواستم امشب در ارتباط با سوگ سیاوش و سرگذشت عبرت آموز و تلخ وی یادداشتی را تقدیم کنم، اما بعد از آنچه که تحت نام  “حذف نام پادشاهان یا حذف تاریخ یا حذف ایران ” نوشتم، به یاد آوردم مطلبی را در این باره در مقدمه کتاب زیبا و ارزشمند جستاری در پیشینه دانش کیهان و زمین در ایران ویج به قلم توانای فرزانه ارجمند، جناب فریدون جنیدی از بنیاد نیشابور خوانده ام.  پس لازم دیدم آن نوشته را عیناً مطابق با آنچه استاد در مقدمه این کتاب آورده، البته با اجازه ایشان با شما در میان نهم.

اعتقاد دارم، به اندازه کافی درباره شناسایی تمدن و فرهنگ غنی ما آریایی­های ایران نشین کوتاهی و کم کاری شده است.  اعتقاد دارم تازش های بی امان و بیش از اندازه مزدوران حیوان صفت نه تنها جان و مال و فرهنگ و ناموس ما را به تاراج بردند، بلکه هویت ما را نیز لگدمال کرده تا بتوانند حداکثر برده­داری و استعمارکشی را از وجود بازماندگان و در امان ماندگان از این چپاول بنمایند.  افسوس و دریغ که خود نیز باورمان شده که هیچ نداریم و هیچ نیستیم!

 

درد ما را نیست درمان الغیاث                هجر ما را نیست پایان الغیاث

دین و دل بردند و قصد جان کنند          الغیاث از جور خوبان الغیاث

بر بهای بوسه ای جانی طلب                می کنند این دلستانان الغیاث (حافظ)

 

و اما استاد می­نویسد :

از پس آن روزگار دراز که ایران زمین در میانه جهان، چون دل تپنده آن جان و نیرو به همه جهان می رساند و یک دم از تپش و جنبش و بهره دهی به جهانیان باز نمی ایستاد، و بهری که از این کوشش بی دریغ و بی درنگ به مردمان می رسید، همه دانش و بینش و فرهنگ بود، و هر چه از این فرهنگ شکوهمند به مردمان بخش های دیگر و سرزمین های دور و نزدیک می رفت، خرمی و آبادانی بود و شادکامی و بهروزی با خویش به ارمغان می برد،  و از پس آن فر و فروغ آسمان بی کرانه فرهنگ ایران که هر گوشه آن با روشنایی اختری درخشان، تابان بودو در همه آن روزگار دراز یک دم بر جهان نرفت، که ستاره ای از یک گوشه روستاهای سرسبز ایران زمین ندرخشد و جهان دانش را روشنی نبخشد... و از پس آنکه همه جهانیان ایران را میانه و کانون زندگی و هنر و فرهنگ می شناختند و دور و نزدیک سر به فرمان خامه دانشمندان و کشور یاران ایران می نهادند، ... چندین جنگ و چندین دروغ و تازش اهریمن که جان ایران را آزرد، روان ایرانیان را چنان افسرد که در این زمان، اگر از گوشه ای از این مرز پر گهر کسی سر از خواب مرگ، که رهاورد ستم پایانی اروپاییان است بر می داشت، چاره ای نمی دید جز آنکه سر بر فرمان آنان نهد و دانش و بینش آنان را بستاید و ره چنان برد که آنها می خواهند و جان چنان کاهد که آنان می کاهند!

آن ستم های جانکاه که با تازش اسکندر گجستک آغاز گشت و به جهانخواهی و جهانخواری اروپایی فرجام پذیرفت، با آنکه بر مرز ایران رفت، جان جهان را می آزرد، زیرا که در یورش های آغازین، نمودارهای فرهنگ ایران به باج می رفت و در تازش های پسین، اندیشه مردمان و ریشه و نهاد آنان به تاراج می رود، و این ستم از همه آن ستم ها سهمگین تر می نماید!  زیرا که اگر دژآگاهانی کژه اندیش و کژه گوی و سر بر فرمان بیگانگان در مرزی، رهبری اندیشه و فرهنگ دیگران را در دست گیرند، دیگر از آن مرز، نه آوای پهلوانان به گوش می رسد و نه زمزمه سرود خوانان و نه همهمه انجمن فرزانگان و جنبش فرهنگشتان ها و دیوان ها ...

و چنین بود که در دو سه دهه پیش هر کس که می خواست در میدان دانش و فرهنگ، هنری بنماید می بایست که چنگ در دامان پروفسور!ها و آکادمیسین! های اروپایی اندازد و نوشته خویش را به نام آنان بیاراید و از دانش و بینش و نگرش آنان در دفتر خویش نشان بیاورد!

و نرم نرم این کار چنان به آیین شد که اگر پژوهشگری ایرانی درباره یکی از زمینه های فرهنگی ایران دفتری فراهم می آورد که در آن نامی از استادان بیگانه نمی آمد، آن دفتر را بی ارزش بشمار می آوردند و بدین روی کسی را نیز یارای آن نبود که در نوشته خویش روی بدان کند و از آن سخنی به میان آورد!

 شگفتی کار روزگارِ کشوری که دانایانش روی به دیگران نموده بودند بدان پایه رسید که درباره قالی و گلیم و رنگ آمیزی پشم و نخ، که همه بر سرپنجه دخترکان و پسرکان زیبا و سخت کوش ایرانی می گذشت، تا اروپاییان آن را که ما زیر پا می افکنیم در قاب گیرند و به دیوار شاه نشین خانه شان آویزند ... درباره تار و تنبور و دف و دنبک وغیژک و کمانچه و رباب که می باید از زیر چکش و مغار استادکاران ایرانی بگذرد تا در فرنگ به بهای گزاف خریداری شده و در گنجینه هایشان در مان شیشه نگهداری شود، باز آنکه همان خشکه چوب و خشگ تار و خشگ پوست در کشورِ مادر، از روی خیزاب های دریای نوای خوش ایرانی می گذشت و در خم و پیچ سرانگشتان سوخته دلان ایرانی آه و اشک و آتش می پذیرفت و خرمن جان فرزانگان و دیوانگان را در آتش می افکند ... درباره پشم و پنبه و دوک  نخریسی ایرانی، درباره گل و گیاه و بلبل ایرانی، درباره پدر و مادر و تبار ایرانیان، می بایست که بیگانگان سخن گویند و اینان گوش به فرمان آنان، آن سخنان را بنیوشند و در دفتر و دیوان خویش آورند! ... زهی تیره روزی!

چشم فروبستن از فراخنای جهان و گوش پیوستن به سخن دیگران کاری است نه اندر خور فرزانگان ... و چون مادرِ فرهنگ ایران، خاموش و آگاه، چند سده بدین کار شگفت نگریست، انبوه مردمان را برانگیخت تا برخیزند و با دروغ و کژی بستیزند و پیوند با آن گروه از بیگانکان را که در همه کار و گفتار خویش با دروغ و ستم و نیرنگ، فرهنگ ایران، گاهواره تمدن جهان را دیگر گونه می نمایند ببرند، و کارهای باژگونه آنان را چنان که هست به خویش و بیگانه بنمایند و خود درباره خودبیندیشند و بنویسند و ایران را از ننگ دریوزه گری از بیگانگان چشم تنگ برهانند!

 

ای ایران ای سرزمین من            ای خاک از سر چشمه تو هنر

دور از تواندیشه بدان                پاینده مانی و جاودان!

 

 

 

 

---

 

 

 

چندی پیش در یکی از سایت­های خبری، اخبار مربوط به تصمیم برای حذف نام پادشاهان تاریخ ایران را در نوشته­های درسی خواندم.  اول توجهی به آن نکردم.  گفتم شاید این خبر نیز مانند برخی از خبرهایی که این روزها منتشر می­شود، نقل قولی از درجه چندم باشد.  اما وقتی تیتر آن را در روزنامه­های کشور خواندم، حیران ماندم!

یعنی چه؟ خیلی سعی کردم منطق این تصمیم را پیدا کنم.  جالب اینکه با هرکس در مورد این خبر گفتگو می­کردم، همگی بلا استثنا از شنیدن این خبر جا خورده بودند.  ما را چه می­شود؟

یعنی آیا صرفاً بخاطر آنکه واژه پادشاه یک واژه به اصطلاح طاغوتی است، باید از فرهنگ این کشور حذف شود؟  آیا واقعاً تمامی پادشاهان این سرزمین کهن، جملگی به درد جرز لای دیوار می­خورند؟  آیا تاریخ این سرزمین 6000 ساله باید محدود به حداکثر 50 سال شود؟

من با نفرین و لعنت بر برخی از ستمگران و زورگویان و جابران و کوته­فکرانی که برای خوشامد قدرت­های هم عصر خود،حاضر به فروش فرهنگ، وطن، شخصیت و خان و مان این سرزمین شدند (که هزاران بار بدتر از خود فروشی است) نه تنها مخالفتی ندارم، بلکه در صف اول یورش برندگان به آنها خواهم بود.  اما آیا تمامی پادشاهان و به عبارتی تاریخ ایران باید فدای این عده شوند؟  تا کی می­خواهیم تر و خشک را با هم بسوزانیم؟  مگر نه این است که تاریخ آیینه عبرت است و دانشگاه زمان؟  مگر نه این است که تاریخ، شخصیت و هویت هر ملت و فرهنگی را نشان می­دهد؟  مگر نه این است که کشورهایی چون تاجیکستان، ازبکستان، افغانستان، عراق، بحرین، پاکستان و حتی کشمیر با یادگارهایی از این دیار کهن خود را در ایرانی بودن با ما سهیم می­دانند؟  مگر نه این است که مهمترین نگارخانه­های بزرگ دنیا فقط به این خاطر معروف و سرآمد هستند که یادگارهایی از دوران پادشاهان کهن این مرز و بوم را در خود جای داده­اند؟  حال یکباره بگوییم این دوران از تاریخ سرزمین ما حدف شده­اند؟  مانند قاره و تمدن آتلانتیک!!

فرزندان ما چه گناهی را مرتکب شدند که فردا روزی اگر گذرشان به موزه لوور فرانسه افتاد و منشور آزادی کوروش را دیدند، به آن افتخار نکنند؟  ندانند که در زمان زمامداری داریوش بزرگ، مرخصی زایمان برای مادران بارداد باب گردید.  تصور آن را نکنند که اولین سیستم تامین اجتماعی و دستمزد از کارافتادگی و بازنشستگی در دوران داریوش بزرگ معمول گردید.  بعد به اروپا رفته و بعداً توسط شاگردان تاریخ ما مجدداً به ما درس داده شد.  چرا با دست خود، تمدن خود را به تاراج می­بریم؟

چرا منکر پادشاهی کوروش بزرگ و کوروش­های دیگری شویم که در زمانی که در تمامی جهان، هنگامی که غارت، تاراج، برده­داری و تجاوز به مناطق شکست خورده و یا تسلیم شده امری رایج و خلاف عرف نبوده، دستور آزادی اسرا، مذهب و منع غارت و تاراج و تجاوز به بازماندگان سرزمین­های شکست خورده را صادر نموده و به این طریق، نام خود و سرزمین خود را در جهان و کتاب مقدس تورات جاودانه ساخت؟  

افتخار نکنیم به داشتن نیک­مردی چون کوروش بزرگ که هنگامی که در اثر تیراندازی فرد سکایی زخمی گردید، در زمان محاکمه فرد تیرانداخته که مقرر گردیده بود بر اثر قوانین جاری آن زمان – که خود وضع نموده بود – باید هر دو دست وی به دلیل دخالت داشتن در انجام عمل خلاف قانون (با یک دست کمان را گرفته و با دست دیگر تیر را رها نموده بود) قطع می­گردید، فقط و فقط به این دلیل حکم مجازات را لغو نموده که فرد گناهکار دارای سه فرزند کوچک بوده و نمی­توانسته بدون دست برای آنها نان شبی فراهم نماید؟

این همه فرهنگ و شخصیت را فقط به خاطر آنکه او پادشاه جهان بود، فراموش کنیم؟  آیا این قبیل اعمال و رفتار بزرگ منشانه برای ایران افتخار نیاورده بود؟

به کتیبه­های دوران هخامنشی نگاهی دوباره بیاندازیم، آیا می­توان کتیبه­ای از یکی از این پادشاهان را یافت که با سپاس از پروردگار یکتا و نیایش او آغاز نگردیده باشد؟ آن هم در زمانی که تمامی عالم در حال بت پرستی و گوساله پرستی بودند.

چه می­دانم! آیا تاریخ جهان را فقط باید در این چند دهه اخیر و آنهم در کشورهایی با سیستم حکومتی جمهوری جستجو کرد؟

به فرزندان خود چه بیاموزیم؟ بگوییم، فردوسی، عطار نیشابوری، خوارزمی، بوعلی سینا، حافظ، سعدی، مولوی، خیام، شیخ بهایی، و هزاران ستاره تابناک دانش و ادب پارسی در زمان فرمانروایی و زمامداری چه کسانی شاهکارهای خود را خلق نمودند، اصلاً شاید تا چند وقت دیگر، ناگزیر شویم واژه شاهکار و شاهنامه را نیز به دلیل حذف پیشوند شاه تغییر دهیم.

بیاییم بر روی واژه­ها تکیه نکنیم، که واژه­ها در ادوار مختلف، معانی و تعابیر متفاوتی را خواهند داشت. 

هر ایرانی باید به داشته­هایش، به دستاوردهایش، به تمدن، فرهنگ و سرزمینش، جدای از آنکه مربوط به چه زمانی است، افتخار کند، درس بگیرد، افتخاراتش را حفظ و اشتباهاتش را جبران نماید.

 

جان گر به لب ما رسد از غیر ننالیم        با کس نسگالیم

از خویش بنالیم که جان سخن اینجاست       از ماست که بر ماست

ما کهنه چناریم که از باد ننالیم            بر خاک ببالیم

لیکن چه کنیم ، آتش ما در شکم ماست        از ماست که بر ماست

 

 

 

---

 

 

همانگونه که قبلاً ذکر گردید، هرمزد به منظور تجهیزجهان برای نبرد کیهانی با اهریمن، آفریدگان مینوی و مادی را آفرید.  گفتیم که ابتدا زمان بیکران و بعد زمان کرانه­مند آفریده گردید.

هرمزد، زمان درنگ خدای را به صورت مرد پانزده ساله روشن، بلند بالا، نیرومند و چشم روشن آفرید.  نیرومندی زمان درنگ خدای از هنرمندی وی بود، نه از دزدی و ستمگری!  سپس وای (باد) نیرومند را با لباس زرین، سیمین، گوهر نشان و سرخ­رنگ که لباس سپاهیان می­باشد بوجود آورده،  بعد آسمان (سپهر) را از زمان آفرید با لباس کبودرنگ. 

آسمان را در هفت پایه (طبقه) بوجود آورد.  اول، ابر پایه که محل تشکیل ابر است.  دوم سپهر اختران که محل ستارگان می­باشد.  سوم، ستارگان نیامیزنده.  چهارم، بهشت که جایگاه ماه است.  پنجم، گرودمان که منزلگاه خورشید است.  ششم، گاه امشاسپندان و هفتم، روشنایی بیکران که جایگاه هرمز می­باشد.

بعد از فارغ شدن از آفرینش آسمان، به آفرینش جهان پرداخت.  این هفت گاه همانطور که در گفتار پیشین نقل شد، آسمان، آب، زمین، گیاه، گوسفند (گاو) و انسان (کیومرث) و در آخر، آتش که درخشش را از روشنایی بیکران که جایگاه هزمرد است را آفرید.

هرمزد به آتش وظیفه پرستاری از مردم در دوران هجوم اهریمن و از میان بردن درد آنها را واگذار نمود.

هرمزد به هریک از امشاسپندان، وظیفه مقابله با حمله اهریمن و یاران وی را واگذار نمود. 

هرمزد انسان را در پنج بخش آفرید.  اول تن، بعد جان، سوم روان، چهارم آیینه (شکل و قالب) و بعد فَروَهَر.  تن آدمی، جسم و صورت مادی انسان است.  جان نیروی زندگی است که به باد پیوسته است (جان انسان به بادی بند است)، روان، آن بخش از انسان که فهم و درک او را شامل می­باشد و فروهر که روح و بخش ماندگار و نامیرای انسان است.  هنگامی که انسان می­میرد، تن او به زمین بازگشته، جان به باد، آیینه به خورشید و روان به فروهر پیوسته تا از بین نرود.

این استعاره به زیبایی، ماندگار بودن طرز تفکر و بینش آدمی را پس از مرگ می­رساند.  تنها اعمال و کردار انسان است که باقی می­ماند.  آفرینش گوسفند به عنوان نماینده جانوران سودمند نیز در پنج گاه انجام می­گیرد: تن، جان، روان، آیینه و مینو.  در دوره هجوم اهریمن، تخمه و نطفه گوسفند از ماه پایه به یاری رام نیکو (از ایزدان ایرانی) به جهان آورده (یعنی حیوانات سودمند برای مقابه با اهریمن در جهان گسترش می­بایند) و بعد از مرگ آنها، تن به زمین، جان به گوشورون، روان به رام نیکو، آیینه به ماه و مینو به بهمن می­پیوندد تا هرگز توان از بین بردن آنها در اهریمن وجود نداشته باشد.

در اینجا لازم است، مجدداً به شرح امشاسپندان و وظایف آنان در این دنیا بپردازیم:

گفته شد که هرمزد، از امشاسپندان، اول بهمن را آفرید و او را نگهبان گوسفند به نمایندگی از حیوانات سودمند گمارد.  در جهان مینوی، بهمن نماینده منش و اندیشه نیک است.

دوم، اردیبهشت که در این جهان، نگهبان آتش می­باشد.  در این امر، ایزد آذر، سروش، بهرام و نریوسنگ او را یاری می­نمایند.  در زمان حمله اهریمن، بهرام، آتش را در خانه­های مردم پناه می­دهد، سروش آن را محافظت می­کند و هرگاه خاموش شود، از بهرام به سروش و از سروش به آذر و از آذر به اردیبهشت می­پیوندد تا از گزند دیوان دور بماند.  اردیبهشت، نشانه پارسایی و قانون­مندی می­باشد.

سومین امشاسپند، شهریور است.  او در این جهان نگهبان فلزات و نشانه ثروت­مندی است.  به کمک او خورشید، ماه، آسمان، و انیران آفریده شده­اند.    در جهان مینوی، شهریور نشانه شهریاری و سروری است.

چهارم، سپندارمذ (اسفند) است.  او در این جهان نگهبان زمین می­باشد.  به یاری او، ایزدان آبان، ماراسپند، دین، ارد و ناهید آفریده شده­اند.    اسفند مظهر فروتنی و تسلیم در برابر خواسته­های خداوند است.

چهارمین امشاسپندان، خرداد می­باشد.  خرداد در این جهان نگهبان آب می­باشد.  به کمک او، تیر و باد و فروردین آفریده شدند.  ایزد تیر، در زمان هجوم اهریمن، آب را به یاری فروردین از اهریمن گرفت و به کمک باد به دورترین کشورها برد.  خرداد نشانه کمال می­باشد.

ششمین امشاسپند، امرداد است.  امرداد از آفرینش مادی، گیاه را در حمایت خود قرار داد.  ایزدان رشن، اشتاد و زامیاد آمدند که در کنار پل چینود (پل صراط) مردم را آزموده و حسابرسی می­کنند.  امرداد، مظهر بیمرگی می­باشد.

و هفتم که خود هرمزد می­باشد.

سپس روز را به پنج بخش به شرح زیر تقسیم نمود و بر هر بخش، ایزدی را گمارد :  بامدادان را به هاون مینو، ظهر را به رَپیثوین، غروب را به اوزیرین، شب را به ایوی سروسریم و نیمه شب را به اوشهین مینو سپرد و در هر بخش، نیایشی برای سپاس از نگاهبانی آن توسط پرهیزگاران انجام می­شد.

تا قبل از آنکه اهریمن به این دنیا حمله کند، همواره نیمروز بود.  هنگامی که اهریمن حمله خود را به این جهان آغاز نمود، هرمزد از آفریدگان خود و انسان پرسید آیا مایل هستند در جایگاه بلند و معنوی و مینوی خود مانده و شکست اهریمن را نظاره گر باشند یا به عنوان یاران هرمزد به جنگ با اهریمن در خواهند آمد.  چنین پاسخ شنید که نظاره ماندن جایز نیست.  با کمال آگاهی از فرجام کار به نبرد با اهریمن خواهیم شتافت.

بدین ساز، انسان از دید و نظر و فرهنگ ایرانی، به اختیار و نه به اجبار و یا به سبب گناه انجام شده به این جهان وارد شد، چه انسانی که از منشاء هرمزدی آفریده شده و تخمه او از آتش پاگ است، هیچگاه دچار گناه و لغزش نخواهد شد.

در گفتار بعدی به بیان نبرد اهریمن با هرمزد خواهیم پرداخت.

 

منبع : بن دهش – نوشته فرنبغ دادگی، ترجمه شادروان دکتر مهرداد بهار.

 

 

 

---

 

 

زمین را بلندی نبد جایگاه            یکی مرکزی تیره بود و سیاه

ستاره به سر بر شگفتی نمود         به خاک اندرون، روشنایی فزود (فردوسی)

همانگونه که در یادداشت آفرینش مادی اشاره گردید، هرمزد به منظور رویارویی با اهریمن، آفریده­های مادی را از منشاء مینوی آفرید.

هرمزد ستارگان را در میان آسمان و زمین آفرید.  ترتیب آفرینش اجرام آسمانی به این صورت است که اول ستارگان اختری، بعد ستارگان نااختری، بعد ماه، و بعد خورشید را بوجود آورد.  ستارگان اختری را به 12 حالت بره، گاو، دو پیکر، خرچنگ، شیر، خوشه، ترازو، کژدم، نیمَسب، بز، دلو و ماهی بوجود آورد (صور فلکی بروج).

او برای هر یک از این اختران، جایگاهی را ساخت تا در مقابله با اهریمن، از یورش او بر آفریدگان هرمزد جلوگیری کنند.  او برای هر یک از اختران ذکر شده، شش میلیون و چهارصد و هشتاد هزار ستاره کوچک آفرید. به عبارتی دیگر، برای 12 برج سال، تعداد ستارگان ثابت آسمانی، هفتاد وهفت میلیون و هفتصد و شصت هزار می­باشد.

سپس هرمزد برای این ستارگان، 4 سپهبد در چهار جهت اصلی تعیین نمود.  ستاره تیشتر (تیر) سپهبد شرق، ستاره سَدویس (به معنای صد چاکر دارنده)، سپهبد نیمروز (غرب)، هفت اورنگ، سپهبد شمال و وَنَند، سپهبد لشگر ستارگان جنوب می­باشد.  ستاره میخگاه که در میان آسمان است (ستاره قطبی) نیز سپهبد سپهبدان تعیین گردید. 

هرمزد ستارگان را بصورت ثابت در آسمان قرار داد.  بالای آنان ستارگان نامیزنده را قرار داد تا در هنگام یورش اهریمن با او جنگیده و اجازه عبور او را به تراز بالاتر ندهند.  سپس ماه و خورشید را به سالاری ستارگان آمیخته و نیامیخته بر فراز آنها نهاد که تمامی ستارگان با بندی به آن دو متصل شوند.  منزلگه امشاسپندان را بر فراز ماه و خورشید قرار داد که آنها نیز به روشنایی بیکران که همانا جایگاه هرمزد است، متصل می­باشند.

هرمزد ستاره­ها را در اندازه­های متفاوت بوجود آورد.  ستارگان بزرگ را به اندازه خانه­ای سنگی، ستارگان متوسط را به اندازه چرخ بزرگ و ستارگان کوچک را به اندازه سرگاو.

او، ماه را به درازای دو فرسنگ و خورشید را به بزرگی سرزمین ایرانویچ (ایران) بوجود آورد.

ماه، خورشید و ستارگان تا زمان یورش اهریمن ایستادند و نرفتند.  در این مدت سه هزار سال، همیشه نیمروز بود.  پس از یورش اهریمن، اجرام آسمانی به حرکت درآمدند.  خورشید با سرعت سه برابر پرش تیر بزرگی است که توسط مرد وی­اندام و از کمان بزرگی پرتاب شده و حرکت ماه، سه برابر تیر متوسطی که توسط مرد میانه اندامی توسط کمان متوسطی پرتاب شده باشد.

 

با بررسی سرود ناسادیا مربوط به کتاب کهن ریگ ودا، چنین نتیجه می­گیریم که آریائیان در زمانی بیش از 4000 سال پیش از علم ستاره شناسی اطلاع داشته­اند.  قدیمی­ترین رصدخانه­ شناخته شده در شهر زاول (زابل) احداث شده و جاودان کث یا بهشت گنگ نام داشته است.  این رصد خانه در عرض 5/33 درجه ساخته شده است.  دلیل انتخاب این نقطه برای ساخت رصدخانه به این دلیل است که هرگاه در این نقطه نیمروز فرا رسد، سایر نقاط دنیای قدیم یا پیش از ظهر بوده و یا بعد از ظهر.  این نقطه بعدها به پاریس و بعد به گرینویچ منتقل گردید!

در افسانه­های ایرانی، اثرهایی از ریشه انتخاب نام برج­های دوازده گانه دیده می­شود.  لازم به توضیح است، برج به معنای زمان گذر خورشید از یک مجموعه ستارگانی­است که به ریخت جانور یا انسان افسانه­ای تشبیه شده است. به عنوان مثال، قهرمان اساطیری ایران، آرش کمانگیر که به رها ساختن تیر از کمان خود مرز بین ایران و توران را مشخص و جان خود را فدای گسترش میهن خود نمود، نام خود را به یکی از صور فلکی که به شکل تیرانداز است داد.  بعدها این صورت فلکی به زبان لاتین Archerious و به زبان عربی، قوس نامیده شد.

در ادبیات کهن ایرانی، قدیمی­ترین وسیله اندازه گیری جهت ستارگان (اسطرلاب) را به کیخسرو، فرزند رستم زال نسبت می­دهند.  فردوسی در بیتی از اشعار خود می­گوید کیخسرو با افزار ستاره شناسی ویژگی­های طول و عرض جغرافیایی هفت کشور را تعیین نمود.

در افسانه­های زرتشتی نیز نشانه­های فراوانی از ستاره­شناسی دیده می­شود.  ستارگانی که گردش منظم را دارند را آفریده هرمزد دانسته و آنهایی که گردش نامنظم دارند، به اهریمن نسبت داده می­شدند. (نظم و ترتیب از ویژگی­های به­دینان می­باشد.).نام هفت سیاره­ای که برتری و ویژگی بر سایر ستارگان داشته و سرآمد آنها می­باشند عبارتند از : هرمزد، کیوان، بهرام، ناهید، تیر، ماه و خورشید.

اینک، به شرح برخی از این اختران، از دیدگاه نیاکانمان خواهیم پرداخت:

-         ماه : گوی ماه به عنوان ملکه شب به صورت ایزدبانو مورد ستایش قرار می­گرفته است.  تغییر شکل ماه در طی یک ماه، اولین تقویم و روزشمار ایرانیان بوده است.  ایزدبانوی ماه، نگهدارنده و تصفیه کننده تخمه و نژاد حیوانات و گیاهان از یزش اهریمن می­باشد.

هلال ماه نیز یکی از نشانه­های ایران کهن بوده است.  نقش هلال را در سکه­های ساسانی می­توان مشاهده نمود.  در بالای تخت بهرام و همچنین در فراز گنبد آذرگشسب، هلال­های زرین و سیمین وجود داشت. (این نقش را بعدها اعراب از ما برگرفتند)

در ماه یشت اوستا از سه نوع هلال به نام­های اندر ماه (ماه به صورت تیغه است و از اول تا پنجم ماه می­باشد)، پر ماه (وقتی دایره ماه کامل باشد، دهم تا 15 ماه) و ویشپتت (هنگامی که ماه رو به کاهش است، 20 الی 25 ماه) ذکر شده است.

-         خورشید : اشاره نمودیم ایزد خورشید چه مرتبه والایی در بین ایرانیان داشته است.  در اوستا، خورشید چشم اهورامزدا نامیده شده است.  همچنین در نزد پیروان آیین مهر، خورشید از یاران مهر شمارده شده است.  همچنین، خورشید پاک کننده و تطهیر کننده نطفه کیومرث بوده است.  در اوستا برای اشاره به خورشید از واژه تنداسب (به دلیل سرعت حرکت زیاد آن) استفاده می­شود.

-         بهرام: بهرام (به زبان اوستایی، وَرَهرام) ایزد پیروزی می­باشد.  در بهرام یشت، بهرام به یک یک برج­ها می­رود.  ایزد بهرام، نیروی بازو به زرتشت می­بخشد.  بهرام که خداوند پیروزی است، همراه ایزدان پیروزمند دیگر مانند مهر و تیر در حرکت است.  نام دیگر سیاره بهرام، مریخ می­باشد.

-         تیشتر : تیشتر یا تیر (عطارد)، ایزد باران می­باشد.  جنگ تیشتر با دیو خشکسالی (اپوش) از داستان­های زیبای اسطوره ایران کهن می­باشد که در جای خود بازگو خواهد شد.  این ایزد به سه صورت جوان بلند بالا، گاوی زرین شاخ و اسبی سفید پدیدار می­شود.

-         سدویس: این سیاره یکی از ایزدان موکل بر آب بوده که یاور تیشتر می­باشد وکار وی، تقسیم کردن نعمت آب است.

-         هفت اورنگ : امروزه به نام دب اکبر نامیده می­شود.  در اساطیر ایرانی، وظیفه سنگینی بر دوش وی قرار دارد، زیرا سپهسالاری شمال با او بوده. از دیدگاه ایرانیان، سمت شمال شوم و جنوب خوش یمن می­باشد.  شاید یکی از دلایل آن، وجود نور بیشتر در سمت جنوب باشد.  مرغوبیت خانه­های جنوبی نیز از همن باور نشات می­گیرد.  دروازه دورخ در سمت شمال قرار داشته و هفت اورنگ و لشگر تحت امر وی، اولین سپه­سالاری است که با اهریمن رویارویی می­کند. 

-         ونند: اخترشناسان، این ستاره را ستاره وِگا در صورت فلکی نسرالواقع می­دانند.  او به عنوان سپهسالار لشگر جنوب انتخاب شده است.  ونند برای محافظت از گذر البرز، جایی که محل حرکت خورشید و ماه و ستارگان است، انجام وظیفه می­کند.

 

   بر دل عطار روشن گشت همچون آفتاب        کاسمان نیلگون فیروزه­ای از کان تست (عطار نیشابوری)

منابع :  اوستا – گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه

        بن دهش – نوشته فرنبغ دادگی، ترجمه شادروان دکتر مهرداد بهار

       جستاری در پیشینه دانش کیهان و زمین در ایرانویچ – نوشته دکتر مانوئل بربریان

 

 

---

 

 

روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان                        مهر بیفزا ای نگار ماه چهر مهربان

مهربانی کن به جشن مهرگان و روز مهر                       مهربانی کن به روز مهر و جشن مهرگان

جام را چون لاله گردان از نبید باده رنگ                      وندر آن منگر که لاله نیست اندر بوستان (مسعود سعد سلمان)

 

جشن مهرگان در مهر روز از ماه مهر ( دهم مهر ماه تقویم خورشیدی) برگزار می­شود.  همانطوریکه در یاد داشت گذشته به آن اشاره گردید، ایرانیان، تقارن هر روز با ماه همنام آن را خجسته دانسته و جشن­های مخصوص به آن روز را برگزار می­نمودند.  شاید بزرگ­ترین و مهم­ترین این جشن­ها، جشن مهرگان می­باشد.

جشن مهرگان، علاوه بر آنکه به  مناسبت هم­نامی روز و ماه مهر برگزار می­گردید، دلایل اسطوره­ای و کیهانی نیز دارد.

همانگونه که نوروز  آغاز بهار و اعتدال بهاری و آغاز نیمه اول سال است، مهرگان نیز هزمان با آغاز اعتدال پاییزی در نیمه دوم سال برگزار می­گردید.

در شاهنامه فردوسی آمده که هنگامی که فریدون به کمک کاوه آهنگر بر ضحاک پیروز شد و به پادشاهی رسید، در جشن مهرگان تاج پادشاهی را بر سر نهاد :

فریدون چو شد بر جهان کامکار                  ندانست جز خویشتن شهریار

به رسم کیان تاج و تخت مهی                    بیاراست با کاخ شاهنشهی

به روزِ خجسته سرِ مهر ماه                        به سر بر نهاد آن کیانی کلاه

 

در این روز، مردم دست از کار برکشیده و به جشن و شادمانی و خواندن نیایش، بخصوص خواندن مهر یشت از اوستا می­پرداختند.  پادشاهان هخامنشی و ساسانی در این روز بار عام داده و صاحب منصبان در این روز به حضور شاه شرفیاب شده و هدایای خود را به وی تقدیم می­نمودند و از پادشاه نیز هدیه یا نشانی دریافت می­نمودند. 

جشن مهرگان در سراسر خطه آسیای صغیر، با شکوه و جلال برگزار می­گردید.  در این جشن که به افتخار مهر (میترا) برگزار می­شد، روحانیون میترایی که مغ نامیده می­شدند، در جلو حرکت نموده و گروه مومنان و مشایعت کنندگان در پس آنها.

جشن مهرگان، تنها موقعی بود که پادشاهان هخامنشی می­توانشتند در نوشیدن شراب افراط نمایند، زیرا بر اساس قوانین حکومتی هخامنشی، پادشاهان حق مست شدن در اثر افراط در باده گساری را نداشتند.  در روز مهرگان، پادشاهان ردای ارغوانی رنگ بر تن کرده و در جشن عمومی شرکت می­کردند.

بی گمان، ساسانیان هم مانند هخامنشیان، مراسم جشن مهرگان را برگزار می­نمودند.  از کیفیت و چگونگی برگزاری مراسم این جشن در ایران، اطلاعات کامل و دقیقی (به برکت حمله اعراب! و نابودی نوشته­های آیین­های دینی به دلیل کفرآمیز بودن آنها) در دست نیست. تنها چیزی که مشخص است، این است که در این روزهدایای ساتراپی­ها (ولایات) ایران به وسیله فرستادگان ویژه به دربار ارسال و مالیات­ها نیز در این روز در خزانه مملکت ثبت می­شد.  چگونگی و نوع این هدایا در نقش­های سنگی تخت جمشید به زیبایی مشخص می­باشد. 

در این جشن، مردم بدن خود را با نوعی روغن مرطوب نموده (غسل؟) و مشک و عنبر و عود به یکدیگر هدیه می­دادند.  شاه تاج ویژه­ای بر سر می­گذاشت که مانند آفتاب بود چرا که روز مهر، روز خورشید تابان است. (بیرونی) .

شرح اعمالی که در این روز انجام می­شد، با کمی تفاوت در روایات مختلفی چون بلوغُ الارب، برهان قاطع، فرهنگ جهانگیری و توسط مورخانی چون جاحظ، بیرونی، خلف تبریزی و حتی هرودوت و گزنوفون ارائه شده است.  هم­اکنون نیز این جشن توسط هم­میهنان زرتشتی­مان با آداب و رسوم خاصی در جریان است که آن را به جهت آشنایی تقدیم خواهم نمود :

خوان یا سفره مهری به عنوان سفره­ای که به میوه­ها و خوراک­های آن جنبه مقدسی می­داده است، یکی از مهمترین وسایل برگزاری این جشن است.  در این روز، نخست مرد خوش اقبال و نیکو منظر به حضور شاه رسیده و با وی گفتگو می­نمود.  سپس موبدان وارد شده و کنار خوان مهرگانی می­نشستند و واج­گویان (زمزمه کنان) خوراک­ها را تقدیس می­نمودند.  این اقلام شامل ترنج، شکر، عناب، سیب، خوشه­ای از انگور سفید، هفت شاخه از هفت گیاه، نان گرد و اسپند و شیر و آویشن بود.  در این روز، گاو یا گوسفندی را به نشانه کشته شدن گاو اوکَدَت به دست مهر، در فاصله طلوع خورشید تا ظهر قربانی می­نمودند.  این رسم البته امروزه منسوخ شده است، زیرا زرتشت قربانی کردن را منع اکید کرده بود.

امروزه زرتشتیان گرامی، از چند روز قبل از جشن مهرگان به خانه تکانی و نظافت مشغول شده و در روز جشن، خود را شستشو نموده و لباس نو بر تن می­نمایند.  در روز جشن، همراه با تشریفاتی ویژه همراه با تلاوت اوستا و مهریشت، خوان مهرگانی را که به نام وِدِرین معروف است و شامل انواع میوه­های فصل و گل و ریحان و لُرک (آجیل مخصوص)، کتاب اوستا، آیینه، سرمه­دان، شربت (شراب)، انار و سیب سرخ و آویشن می­باشد را به همراه خوراکی­های دیگر گسترده و به جشن و نیایش مشغول می­شوند.

دستگیری از مستمندان و بیچارگان در این روز نیز اهمیت داشت.  رسم بر این است که در این روز به نوعروسان و نودامادان هدایایی از طرف اعضای خانواده تقدیم می­شود.  در برخی از اقوام، نوزادی که در این روز متولد می­شد را نامی می­نهادند که ترکیبی از واژه مهر مانند مهرداد، مهراب، مهرنوش و مانند آن را داشته باشد.

در دوران ساسانیان، هرگاه نوزادی متولد می­شد، قبل از آنکه مادر، از سینه خود به او شیر دهد، موبدی را خبر می­نمودند.  موبد دعای ویژه­ای را در گوش نوزاد زمزمه نموده و به نامی که برایش انتخاب کرده بودند، او را می­نامید.  سپس، کودک را با پَراهوم (آب گیاه هوم مقدس) تقدیس می­نمود.  اگر این روز مصادف با مهرگان می­گردید، حتماً نام نوزاد، ترکیبی از نام مهر را در خود داشت. (رسمی که امروزه شیعیان ایرانی در شب ششم یا دهم تولد نوزاد برگزار نموده و با خواندن اذان در گوش نوزاد، وی را تقدیس داده و مسیحیان نیز کودک خود را با آب مقدسی غسل تمعید می­هند).

اما این مهر یا میترا کیست، چرا این همه تشابه در آیین­های مربوط به مهر با سایر آیین­ها وجود دارد؟ چگونه است که امروزه پس از گذشت بیش از 7000 سال از زمان بزرگداشت این ایزد، هنوز هم برخی از مراسم، نمادها و اصول این آیین در زندگانی تمامی قومیت­های این جهان، فارغ از آنکه چه مذهبی را دارند، وجود دارد؟

 

مهر (میترا) ایزد فروغ، نگهبان پیمان، پشتیبان جنگجویان، راستگویان و درستکاران است.  در اوستا از مهر به عنوان بزرگترین ایزدان نام برده شده و بخشی از آن را به نام خود (مهریشت) اختصاص داده است.  در مقدمه این یشت می­خوانیم که اهورامزدا وی را در بزرگی و شکوه و توانایی، هم­قدر و هم­سنگ خود آفریده است.  در این یشت، او به عنوان ایزدی که دارنده هزار چشم و ده هزار گوش است و دارنده دشت­های فراخ ستوده شده است.  هیچ پیمانی از دید و گوش او پوشیده نیست.

مهر (میترا) کسانی را که به او دروغ گفته و به نام او عهد و پیمانی بسته و به آن وفا ننماید، در سراسر قلمرو و مملکت تعقیب نموده و به کیفر می­رساند.  در عوض، مهر به پیمانداران،  اسب­های تیزرو و فرزندان دلیر عطا می­کند. 

مهر، برخلاف تصور عموم، خدای خورشید نیست.  در اوستا، ایزد خورشید، ایزد جداگانه­ای است که نام جداگانه و یشت مخصوص به خود را دارد.  این امر در بند سیدهم مهر یشت تصریح شده است. 

آیین مهر را مهریان به هندوستان و از آنجا به ایران آوردند.  مهریان عقیده دارند که ایزد مهر از پس بلندترین شب سال (شب یلدا.  توجه داشته باشید که یلدا به معنای تولد است و معنای بلندترین شب سال را ندارد) درکوه البرز و از یک غار، پشت درخت سرو زاییده شده است.  همانند جرقه­ای که از برخورد دو سنگ به هم وجود می­آید.   

اولین نبرد مهر با خورشید انجام شد.  در این نبرد، بعد از چند بار زورآزمایی، خورشید قدرت  برتری هماورد خود را ستود و از یاران نزدیک مهر درآمد.  نبرد بعدی مهر، نبرد با گاو اهریمنی بود.

در مهرابه­های باقیمانده از دوان مهری­گری، نقش مهر را که در حال فروبردن خنجر بر گردن گاو است مشاهده می­نماییم.  در اساطیر آمده که گاوی به نام گاو اوکدت، از جانب اهریمن برای خوردن تمامی سبزه­های روز زمین و محو نمودن حیات به زمین فرستاده شده است.  مهر نیز از جانب خداوند برای نابود ساختن گاو زاییده شد.  مهر پس از پیدا نمودن گاو او را گرفته، بار اول رها نموده و بار دوم بر پشت گاو جسته و خنجری را بر گردن گاو فرو می­آورد.  از خون ریخته شده گاو بر زمین، هزاران گیاه دارویی و سودمند بوجود آمده و زمین را پر از سرسبزی و زندگی می­کند.

آنگاه مهر با پیروان خود بزمی را ترتیب داده سپس سوار بر ارابه خود که چهار اسب آن را می­کشند شده و عروج آسمانی خود را از سمت شرق به سمت غرب انجام می­دهد.  تا زمانی که مجدداً برای از بین بردن اهریمن در آخرالمان به دنیا باز گردد.

در نقوش به جا مانده از  دوران مهری­گری، همراه مهر و گاو، دو مشعل­دار به نام­های کوتِس و کوتوپاتِس که بهتر است آنان را مهربان (نگهبانان مهر) بنامیم، در دو سوی میترا در حالی که مشعل­های فروزان در دست دارند، دیده می­شوند.  مهربان سمت چپ مهر، مشعل را بلند نموده (نشانه طلوع خورشید) و مهربان واقع در سمت راست، مشعل خود را پایین (غروب خورشید) گرفته است.  همچنین سگ و ماری به سمت محل زخم ایجاد شده در گردن گاو نشانه رفته­اند.  سگ، وظیفه پاسداری از انجام عملیات قربانی گاو را داشته و مار نیز نشانه زندگی بوده که به خون ریخته شده از گردن گاو، تقدس می­بخشد.  علامت جهانی پزشکی (اسکولاپ) که در آن دو مار در حالی که دور جامی خود را پیچیده و سر خود را به سمت دهانه جام برده­اند، برخلاف آنچه عنوان می­گردد، از همین فرهنگ مهر آمده است.  به واژه بیمار دقت فرمایید، کسی که مار زندگانی ندارد!

در همین نقش برجسته­ها عقربی وجود دارد که به سمت بیضه گاو حرکت نموده و سعی در نیش زدن آن دارد.  به گمان مهرشناسان، عقرب نماینده اهریمن است که وظیفه دارد قبل از آنکه خون گاو ریخته شود، آن را زهرآگین نموده تا از بوجود آمدن گیاهان دارویی جلوگیری نماید.  

آیین مهری، آیینی بسیار خشن و سخت بوده و مخصوص مردان می­باشد.  در این آیین زنان حق ورود را نداشتند.  

مظهر مهر را خورشید و در برخی از اسناد بدست آمده ستاره می­دانستند.  و به نشانه وی آتش می­افروختند.

 نوچه­های مهری باید هفت مرحله طاقت­فرسا را طی کرده تا به بالاترین درجه مهری برسند.  این هفت مرحله عبارت است از:

1- کلاغ : کلاغ پیام­آور بود و از جهان بالا پیام می­آورد. (کلاغ خوش خبر!)

2- نامزد (رازدار) در این مرحله، خاموش ماندن (سکوت کردن) و چله نشستن توسط نوچه تمرین می­شد.  او نباید در انظار ظاهر شده و یا حرفی از او شنیده می­شد.  در این مرحله نامزدان (رازداران) با پوشانیدن دهان خود، ورود به این مرحله را نشان می­دادند. این رسم بعدها به صورت بلند کردن موی سبیل به طوریکه دهان را بپوشاند رایج شد.

3- سرباز: پس از پایان دوره رازداری، مهریان طی جشنی، ضمن غسل دادن نوچه، ورود او را به جرگه سربازی جشن می­گرفتند.  در این زمان، تاجی را به سرباز به تقدیم می­نمودندکه وی از پذیرش آن امتناع کرده و می­گوید، قفط مهر تاج سر من است.  بعد از آن شمشیری را به کمر وی می­بستند.  رسمی که عین آن هنگام شوالیه شدن رعایت می­گردید (آیا شوالیه­ها مهر پرست نبودند؟)

4- شیر : در این مرحله که جزء مراحل عالی مهری­گری تلقی می­شود، مرد جنگی را آزمایش می­نمودند تا میزان توانایی وی را برای شیر شدن بسنجند.  در این مرحله، نوچه باید مانند شیر که نیرومندترین جانوران است،  زورمندترین همردیفانش باشد.  ضرب­المثل فلانی برای ما شیر شده، از همین جا آمده است.  یعقوب لیث (لیث = شیر) به این پایه رسیده بود.

5- پارسی : در این مرحله، که بیشتر تعالی معنوی نوچه مورد نظر است، نوچه به پاک و مطهر شده و به اصطلاح به نژاد اصیل (پارسی) و پرهیزگاری می­رسید.  در این مرحله به نوچه شنل و کلاه ارغوانی­رنگ (رنگ مخصوص مهر) میترا را می­پوشاندند.

6- مهر پویا (پیک خورشید) : یکی از تعالی­ترین درجه آیین مهر است که در این مرحله، نوچه هم­پایه با خورشید می­گردید.

7- پدر : این مرحله، آخرین مرحله آیین مهر است.  نوچه رسیده به این مرحله در حکم اجرا کننده احکام این آیین قرار دارد. این واژه در گویش­های لری و سمنانی به پیر بدل شد.  هنوز این واژه در فرهنگ ما ایرانیان، به عنوان نمادی از وارستگی و تجربه و پیراستگی مطرح می­شود.  پیر مغان، پیر دیر.

برگزاری مراسم و آیین مهر در غارهای تاریک و یا در جاهایی­که پایین­تر از سطح زمین قرار دارد انجام می­شد که به آن مهرابه (آبه یعنی پایین.  سرداب به زیرزمین که سرد باشد اطلاق می­گردد) می­گویند.  در این مراسم، مهریان پس از انجام مناسک مذهبی خود و قربانی گاو و غسل نمودن، به نشانه خون گاو، می خورده و به نشانه گیاهان و گندم روییده شده از آن، نان می­خوردند.

نمایش گاوبازی توسط ماتادورها نیز یادگار مراسم قربانی نمودن گاو اهریمنی توسط میترا می­باشد.

این آیین که بعدها و در زمان اشکانیان از ایران به روم رفته و در سراسر اروپا گسترش یافت، با دین عیسوی درآمیخت به طوریکه مشابهت­های فراوانی را با این کیش دارد که نمونه­هایی را از آن به اختصار بیان می­نمایم:

1- در تقویم گریگوری که بنا بر نظر دانشمندان و مورخان مسیحی، به دلیل اشتباهی که در شمارش روزها در زمان کنستانتین روی داد، تغییراتی در تقویم بوجود آمد.  شب تولد حضرت عیسی با اندک زمانی (4 روز) با تولد مهر (شب یلدا) فاصله دارد.  هنوز هم برخی از فرقه­های مسیحیت شب تولد حضرت عیسی را در شب یلدا جشن می­گیرند.

2- روزهای مسیحیان، همگی از نشانه­های آیین مهر می­باشد.  Saturday به معنای روز ستاره (Star Day)، Sunday به معنای روز خورشید،Monday همان روز ماه (Moon Day) می­باشد.  Thursday روز تندر (Thunder Day) است و Friday، روز آتش (Fire Day)!  مقدس­ترین روز هم روز خورشید (یکشنبه می­باشد.

3- در شب کریسمس، (شب یلدا؟)  مسیحیان درخت کاجی را تزیین نموده و بر بالای آن ستاره می­گذارند.  زایش و تولد مهر را مرور فرمایید.

4- بابا نوئل مسیحیان نیز شنل ارغوانی و کلاه ارغوانی رنگ را به سر بسته و با ارابه­ای که چهار گوزن (اسب) آن را می­کشد، از هم کیشانش پاسداری و به آنها برکت می­دهد.

5- مراسم عشای ربانی (شام آخر) و عروج حضرت عیسی نیز در توسط مهر بعد از قربانی نمودن گاو اهریمنی انجام گردیده.

6- چه کسانی نوید دهنده تولد حضرت عیسی هستند؟ سه مغ که با راهنمایی ستاره (نشانه مهر) به محل تولد وی آمده­اند (به یاد داشته باشید مغ، برخلاف نظر عامه به معنای موبد مهری است نه روحانی زرتشتی).

7- مراسم انتخاب پاپ (پدر، آخرین مرحله آیین مهر) نیز کاملاً شبیه تشرف نوچه به مرحله پدر می­باشد.

8- حضرت عیسی در عشای ربانی فرمود از این شراب بخورید که خون من است و این نان را میل کنید که جسم من است.

 

نام مهر بارها در ادبیات ما آمده است.  حافظ، مولوی، خیام، هاتف اصفهانی و سایرین بارها نشانه­ها و مراسم معنوی آن را دستمایه استعارات اشعار خود نمودند.  حضرت حافظ می­فرماید :

یاد باد آنکه نهانت نظری با ما بود                        مهره مهر تو بر چهره ما پیدا بود

 

و چکامه­ای زیبا از هاتف اصفهانی :

              دوش از شور عشق و جذبه شوق            هر طرف می­شتافتم حیران

              آخر کار شوق دیدارم                         سوی دیر مغان کشید عنان

چشم بد دور، خلوتی دیدم                    روشن از نور حق، نه از نیران

هر طرف دیدم آتشی کان شب             دید در طور موسی عمران

پیری در آنجا به آتش افروزی              به ادب گرد پیر، مغ­بچگان

همه سیمین عذار و گل رخسار             همه شیرین لبان و تنگ دهان

چنگ و عود و دف و نی و بربط          شمع و نقل و می و گل و ریحان

ساقی ماه روی و مشکین موی             مطرب بذله­گوی و خوش الحان

مغ و مغ­زاده، موبد و دستور                خدمتش را تمام بسته به میان

من شرمنده از مسلمانی                      شدم آنجا به گوشه­ای پنهان

پیر پرسید : کیست این؟ گفتند           عاشقی بی­قرار و سرگردان

گفت جامی دهیدش از می ناب           گرچه ناخوانده باشد این مهمان

ساقی آتش پرست و آتش دست          ریخت در ساغر آتش سوزان

چون کشیدم نه عقل ماند و نه دین         سوخت هم کفر از آن و هم ایمان

مست افتادم و در آن مستی                 به زبانی که شرح آن نتوان

این سخن شنیدم از اعضا                    همه حتی الورید و الشریان

                  که یکی هست و هیچ نیست جز او

                          وحدهُ لا اله الا هو

 

و در آخر، این نیایش را از مهرنیایش با هم می­خوانیم:

بشود که مهر برای یاری ما آید

بشود که مهر که برای به­کامی ما آید

بشود که مهر برای شادمانی ما آید

بشود که مهر برای آسودگی ما آید

بشود که مهر برای آمرزش ما آید

بشود که مهر برای تندرستی ما آید

بشود که مهر برای نیرومندی ما آید

بشود که مهر برای پاکی ما آید.

 

منابع :   اوستا – گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه

          بغ مهر – نوشته مرحوم مهندس احمد حامی

          گاه شماری و جشن­های ایران باستان – نوشته هاشم رضی

          دین مهری – نوشته فرانتس کومن، ترجمه احمد آجودانی

          جستار درباره مهر و ناهید – نوشته دکتر محمد مقدم

          آیین پر رمز و راز میترایی – نوشته هاشم رضی

 

 

---

 

 

در یادداشت قبل، اشاره کردیم چطور هسته نبرد نیکی (هرمزد) بر بدی (اهریمن) شکل گرفت و اینکه هرمزد چگونه اقدام به تجهیز جهان و نیروهای لازم برای مقابله با اهریمن پرداخت.

 

همان گونه که اشاره شد، در مدت زمان سه هزار سال که اهریمن پس از خوانده شده سرود مقدس (اهونور) مدهوش گردیده بود، هرمزد آفریدگان را به صورت مادی آفرید.  او از روشنایی بیکران (ذات مقدس خود) آتش، از آتش باد، از باد آب و از آب زمین و در آخر همه هستی مادی را آفرید.

هرمزد ابتدا آسمان را آفرید برای بازداشتن اهریمن و دیوان وی، سپس آب را آفرید برای از میان برداشتن دیو تشنگی، آنگاه زمین را آفرید.  سپس گیاه را آفرید برای یاری گوسپند.  سپس گوسپند را آفرید برای یاری مرد پرهیزگار و مرد پرهیزگار را آفرید برای از میان بردن و از کار افکندن اهریمن و تمامی دیوان.  چگونگی آفرینش آنها به شرح زیر است :

یکم آسمان؛ آسمان را بسیار روشن و شفاف از جنس الماس سخت و به شکل تخم مرغ بوجود آورد.  یک سر آن را به روشنایی بیکران وصل نمود و آن را همچون پوششی برای محافظت مخلوقات مادی بنا نهاد.  از نظر اندازه، طوری آسمان را گسترد که درازای آن با پهنایش یکسان باشد تا همچون زره­ای از هجوم اهریمن جلوگیری نماید. 

هرمزد به یاری آسمان، شادی را آفرید. شادی برای این آفریده شد که در هنگام نبرد نیکی بر بدی، شادی به یاری نیک­مردان آمده و در زمان درآمیختگی، یاور مردمان باشد.  آسمان در مدت زمان 40 شبانه­روز آفریده شد.  سپس هرمزد 5 روز درنگ نموده و شادی اختیار کرد.

دوم آب؛ هرمزد از گوهر آسمان آب را آفرید به اندازه­ای که اگر مردی چهار دست و پا بر زمین قرار گیرد، آب تا شکم او بالا بیاید.  آب در مدت 55 شبانه روز بوجود آمد و هرمز، دگر بار پس از آفرینش آب، 5 روز درنگ نموده و به شادی پرداخت.

سوم زمین؛ هرمزد از آب زمین را پدید آورد.  او زمین را گرد و طوری آفرید که درازا، پهنا و ژرفای آن با یکدیگر برابر باشد.  او یک سوم زمین را سنگی سخت، یک سوم دیگر آن را با ریگ­های رونده و یک سوم دیگر آن را از گل­های نرم بوجود آورد.  سپس ریشه و گوهر کوه­ها را در زمین کاشت که بعدها از زمین رویدند.  آنگاه به کمک زمین، تمامی عناصر سودمند نظیر گچ، آهن، گرگرد، روی و مانند آن را در داخل زمین وجود آورد.  بزرگترین بخش زمین که در مرکز آن قرار دارد را ایرانویچ (سرزمین ایران) نامید.  زیر این زمین، همه جا آب قرار داشت.  زمین در مدت 70 شبانه روز آفریده و باز 5 روز را درنگ و به شادی پرداخت.

چهارم گیاه؛  در میانه زمین، رستنی بدون برگ، خار، بی شاخه و پوست و شیرین بوجود آورد.  بعدها تمامی گیاهان از تخمه آن بوجود آمدند.  سرشت گیاه نیز آب می­باشد.  گیاه در مدت 25 روز آفریده و هرمزد، پس از آفرینش آن 5 روز دگر درنگ نموده و به شادی پرداخت.

پنجم گاو یکتا (گوسپند)؛  هرمزد گاو یکتا را در سرزمین ایرانویچ و به بلندی سه نای آفرید.  این گاو در کنار رود دائیتی (رودی که در میانه جهان جاری است) بوجود آمد.  گوهر و سرشت گاو یکتا از آتش است.  وی، گاو را سپید و روشن همچون ماه آفرید و آب و گیاه را به یاری او فرستاد.  گاو یکتا در مدت 75 روز آفریده شد و پس از آن نیز دوباره هرمزد 5 روز درنگ نموده و به شادی پرداخت.

ششم آدم را آفرید و نام او را کیومرث مقرر نمود.  کیومرث چون خورشید نورانی و به اندازه چهار نای بلندی داشت.  درازای او همان اندازه بود که پهنایش.  هرمزد، کیومرث را در سمت چپ رود دائیتی و گاو یکتا را در سمت راست آن آفرید. تمامی گونه آدمیان از نسل کیومرث جود آمدند.  برای یاری کیومرث، خواب آسایش بخش را چون جوانی 15 ساله بوجود آورد. مدت زمان آفرینش کیومرث، 70 روز بود که بعد از آن، هرمزد از آفرینش جهان مادی فارغ گشته و 5 روز به جشن و شادمانی پرداخت!

هرمزد، شش آفرینش را به شش گاهنبار آفرید.  در مدت یک سال که 365 روز می­باشد و دوازده ماه که هر ماه سی روز و ماه آخر 35 روز.

 

افسانه آفرینش جهان و موجودات مادی به زیبایی تفکر و منشاء آفرینش را در 7000 سال پیش به ما نشان می­دهد.  ارزش و اهمیتی که آفریدگان مادی دارند، کم از ارزش و اهمیت آفریدگار یکتا نیست، چه آنها برای یاری دادن پروردگار و نفی و شکست اهریمن و شرارت پای به جهان مادی گذاشتند.

در میان تمامی آفریدگان، انسان (کیومرث) و حیوان (گاو یا گوسپند) از اهمیت ویژه و والایی برخوردار می­باشند.  منشاء آنها بر خلاف سایر آفریدگان از آتش می­باشد.  عنصری پاک که آفریدگار، پس از روشنایی بیکران (ذات مقدس خداوندی) آن را در رتبه دوم قرار داد. در تمامی ادیان ابراهیمی، آورده شده که انسان از خاک بوجود آمده، اما باور ایرانیان، مرتبه­ای بالاتر را به خود داده و آتش را به عنوان نطفه خود برگزیدند و چه تعبیر و استعاره زیبایی!

اشاره به وظیفه سنگین انسان در مقابله با نیروی اهریمنی و شر در این دنیا به زیبایی هرچه تمامتر در داستان آفرینش آورده شده، هرمزد تمامی آفریده­های مادی را برای کمک به انسان بوجود آورده.  انسانی که بعدها خواهیم دید به میل و رغبت خود برای جنگ با اهریمن و هم­پیمانانش پای به این جهان گذاشت.

 

مورد دیگری که از خواندن داستان آفرینش به آن بر می­خوریم، نقش شادی در زندگی مردمان است.  اشاره شد که هرمزد بعد از آفرینش آسمان و به کمک او، شادی را برای آسایش مرد آفرید.  هرمزد، حتی قبل از آفرینش انسان، شادی را بوجود آورد، نه اینکه مانند خواب بعد از آفرینش کیومرث بوجود آید.  در حقیقت، این امر اهمیت شاد بودن و شاد زیستن را در باور ایرانیان نشان می­دهد.  همچنین در این داستان اشاره گشته که هر وقت هرمزد از آفرینش آفریده­ای فارغ می­شد، 5 روز را به شادی می­گذراند.

در ایدئولوژی زرتشتیان، شادی و شاد بودن نوعی عبادت محسوب می­شود.  در کتاب ارداویراف­نامه خواهیم خواهند که هنگامی که ارداویراف به همراه ایزد سروش و آذر در سفر عرفانی خود به بهشت، برزخ و دوزخ در حال گذر بود، رودی را دید که در کناره پل چینوَد (پل صراط) قرار دارد.  در این رود، روان مردمان بسیاری را دید که به سختی در حال گذر از آن هستند و برخی نیز به آسانی از آن عبور می­کنند.  وقتی علت را جویا شد، چنین پاسخ شنید که این رود و آب داخل آن اشک بسیاری است که مردم بعد از مرگ هر فردی در رثای او می­ریزند.  هرچقدر بیشتر گریه کنند، آب این رود بالاتر آمده و عبور از آن برای روان درگذشته سخت­تر میشود.  این چنین، غم و اندوه در فرهنگ دیرین ایرانیان امری نکوهیده می­باشد.  نیرویی که مردمان از شادی می­گیرند، آنچنان انرژی مثبت و نیرومندی را به وی می­دهد که هیچ مانعی نمی­تواند جلودار پیشرفت و موفقیت وی باشد.  برتری انسان­های شاد نسبت به آدم­های اندوهگین از نظر علمی نیز ثابت شده است.

از این روی است که ایرانیان و بویژه زرتشتیان، جشن­های بی­شماری را در گاهنامه خود به ثبت رساندند.   

جشن که از واژه یشن به معنای نیایش آمده، در فرهنگ ایرانیان باستان، پیوندی ناگسستنی با تغییر طبیعت دارد.  ایرانیان از هر فرصتی برای شادمانی استفاده می­نمودند.  برای توضیح بیشتر، نیاز به ذکر برخی جزییات داریم :

اشاره گردید که هر سال به 11 ماه سی روزه و یک ماه 35 روزه تقسیم شده است.  از نظر ایرانیان باستان، هر روز از هر ماه متعلق به یکی از امشاسپندان و یا ایزدان بوده و آداب و مناسک خاصی را می­طلبد.  روزشمار ایرانیان، هفته را نداشته و اصولاً هفته از ابداعات سامی نژادها (اعراب) می­باشد.  اسامی روزهای هر ماه ایرانی به ترتیب از یک الی سی عبارت­اند از : 1- هرمزد، 2- بهمن، 3- اردیبهشت، 4- شهریور، 5- سپندارمزد (اسفند)، 6- خرداد، 7- امرداد، 8- دی به آذر، 9- آذر، 10- آبان، 11- خور، 12- ماه، 13- تیر، 14- گوش، 15- دی به مهر، 16- مهر، 17- سروش، 18- رَشن، 19- فروردین، 20- بهرام، 21- رام، 22- باد، 23- دی به دین، 24- دین، 25- اَرد، 26- اَشتاد، 27- آسمان، 28- زامیاد، 29- ماراسپند و 30- اَنیران. 

برای بیان روز هم واژه مخصوص آن روز را به همراه ماه آن می­آوردند.  بطور مثال روز ششم ماه فروردین را خرداد روز از فروردین ماه می­نامیدند.

هر روز از ماه، اعمال خاصی را طلبیده و نیایش خاص خود را دارد.  در این روزشمار، 4 روز مزین به نام پروردگار (دی) می­باشد.  روزهای اول، هشتم، پانزدهم و بیست و سوم.  در این روز، ایرانیان دست از کار و تلاش برداشته، استراحت نموده و به نوعی به عنوان روز تعطیل خود قلمداد می­نمودند.  در این روز، کشتن حیوانات، به احترام نام خداوند ممنوع بود. امروزه هم­میهنان زرتشتی به احترام نام خداوند در این چهار روز، از خوردن گوشت خودداری می­نمایند.

با توجه به اینکه هر روز نیازمند انجام اعمالی خاص می­باشد، لذا تعداد روزهای ماه همواره ثابت و برابر 30 روز بوده بجز ماه اسفند که 35 روزه به شمار آمده و پنج روز آخر را به نام پنجه گمشده می­نامیدند.

البته ایرانیان دانا از همان زمان، سال کبیسه را می­شناختند، اما به دلیل محدودیت در اضافه نمودن روز به تقویم باستانی خود، سال کبیسه را هر 120 سال یک بار که اختلاف گردش زمین به دور خورشید به یک ماه می­رسید، گرفته و آن سال استثنائاً 13 ماهه محسوب می­شد.

تقارن هر روز با هر ماه هم نام خود نیز توسط ایرانیان جشن گرفته می­شد.  به عنوان مثال جشن مهرگان در مهر روز از ماه مهر برگزار می­گردد.  جشن آبانگان در آبان روز از ماه آبان و به همین ترتیب.  اما اشتباهی که متاسفانه در این زمینه انجام می­شود، روز برگزاری این جشن­ها است.

همانطوریکه ذکر گردید، تعداد روزهای هر ماه زرتشتی 30 روز می­باشد.  پس روز سی و یکم فروردین ماه تقویم خورشیدی برابر با هرمزد روز ماه اردیبهشت زرتشتی یا اول اردیبهشت می­باشد.  به همین ترتیب، روز اول ماه خرداد تقویم خورشیدی برابر روز سوم (اردیبهشت روز) ماه خرداد زرتشتی می­باشد.  این اختلاف ناشی از 31 روزه بودن شش ماه اول سال در تقویم خورشیدی می­باشد.  جشن مهرگان هم در مهر روز (روز شانزدهم) ماه مهر می­باشد که اگر آن را نظیر به روزهای تقویم زرتشتی کنیم، 10 مهر تقویم خورشیدی خواهد بود.

علاوه بر این گونه جشن­ها، ایرانیان به پاس آفریده شدن شش آفریده هرمزد، آن پنج روزی را که هرمزد به شادی می­پرداخت را نیز جشن می­گرفتند که این رسم زیبا هنوز در بین زرتشتیان پابرجاست.  این دوره­ها را گاهَنبار می­نامند و به این ترتیب است: (تاریخ­های ارائه شده در پرانتز، تاریخ­های متناظر تقویم خورشیدی است)

-         آفرینش آسمان از هرمزد روز فروردین ماه (اول فروردین) تا آبان روز اردیبهشت ماه (9 اردیبهشت) به طول انجامید.  پس، از 10 الی 15 اردیبهشت را تحت عنوان گاهنبار مَدیُزَزم گرامی شمرده می­شود.  این روز روزی است که سبزه­ها و گیاهان سبز می­شوند.

-         آفرینش آب از مهر روز اردیبهشت ماه (15 اردیبهشت) تا آبان روز تیر ماه (7 تیر ) به طول انجامید.  8 الی 12 تیر ماه نیز به نام گاهنبار مَدیُوشَم گرامی داشته می­شود.  در این روز آب زلال گردید.

-         آفرینش زمین از مهر روز تیر ماه (13 تیر) تا اَرد روز ماه شهریور (20 شهریور) به درازا کشید.  گاهنبار پدیشهه نیز به مدت 5 روز از 21 الی 25 شهریور برگزار می­شود.

-         آفرینش گیاه از هرمزد روز ماه مهر (26 شهریور) تا اَرد روز مهر (19 مهر) طول کشید.  در انتهای این دوره نیز گاهنبار اَیاسریم از 20 تا 24 مهر برگزار می­گردد.

-         آفرینش گوسپند از هرمزد روز آبان ماه ( 25 مهر) تا روز دی به مهر از ماه دی (جشن دیگان) (9 دی) به درازا کشیده شد و گاهنبار مَدیاریم در فاصله روزهای 10 تا 14 دی برگزار می­گردد.  در این گاه است که انبار زمستان برای دام­ها پر می­شود.

-         آفرینش انسان (کیومرث) نیز از رام روز دی ماه (15 دی) تا انیران روز اسفند (24 اسفند)  طول کشیده که گاهنبار هَمَسپَهمَدیم را از 25 تا 29 اسفند برگزار می­نمودند.  رو اول فروردین هم که آفرینش تکمیل گشت را تحت نام نوروز (روز نو) گرامی می­داشتند.

ادامه سخن در یادداشتی دیگر!

 

منابع : بندهش، فرنبغ دادگی - ترجمه دکتر مهرداد بهار

       ارداویراف نامه - ترجمه دکتر مهرداد بهار

 

 

---

 

 

قبل از سخن درباره نگرش ایرانیان به آفرینش این جهان، ذکر این نکته لازم است که اساساً نمی­توان مرز مشخصی بین اساطیر و باورهای تاریخی و اسطوره­ای قبل و بعد از زرتشت را مشخص نمود.  چه زرتشت در گات­ها و سروده­های خود، از بسیاری از ایزدان و ایزدبانوان یاد نموده است.  دین زرتشتی به قدمت تاریخ اسطوره­ای ایران عمر دارد.  ظهور حضرت زرتشت نیز در زمان سلسله اسطوره­زای کیانیان اتفاق افتاده است.  چنین است که هنگامی سخن از باورها و اساطیر ایرانی می­کنیم، می­بایست به باورها و مستندات زرتشتی مراجعه نموده و تاریخ باستانی خود را در آن جستجو کنیم.

داستان آفرینش دنیا به همراه تمامی آخشیج (عنصر)های آن، از نوشته­های دینی دوران زرتشتی­گری به جای بازمانده است.  مهمترین منبع آن، نوشتار زیبای بندهش نوشته فَرنَبغ دادَگی از خاندان موبدان بوده که از سوی پدر به سی پیوند و از سوی مادر به سی و شش پیوند به منوچهر پادشاه پیشدادی می­رسد.  این نوشته که به معنای بنیان آفرینش است، در زمان ساسانیان نوشته شده و آنطور که خود فرنبغ می­گوید، نوشته­ها را از کتاب زند بر گرفته است.  در نوشتار یاد شده، داستان آفرینش کیهان، جهان، موجودات زنده، ایزدان، دیوان، کشورها، دریاها و رویدادهای دوران نبرد بین نیکی (هرمزد) و شر (اهریمن) به زیبایی هر چه تمام­تر ارایه گردیده است.  قویاً توصیه می­کنم اصل کتاب را که توسط شادروان دکتر مهرداد بهار ترجمه شده  تهیه و مطالعه فرمایید.  گرچه این ترجمه – برای حفظ اصالت آن – روانی فارسی امروزی را ندارد، اما خواندن آن خالی از لطف نبوده و بر هر ایرانی واجب و لازم است.

به باور ایرانیان، جهان ابتدا به صورت ساکن بود.  هرمزد (آفریدگار توانا) در بالاترین نقطه این عالم (فرازپایه) با دانش  و برتری در روشنایی مطلق قرار داشته و اهریمن، در پست­ترین نقطه و در تاریکی مطلق.  میان این دو نیز وای (باد) قرار داشت.  در حقیقت، محل اسکان هرمزد و اهریمن، از یک سو متناهی و محدود بوده و از سوی دیگر، بی­کران و نامحدود.  میان این دو نیز تهی بود و بنابراین نمی­توانستند در هم ادغام شوند.  هرمزد با دانش بیکران خود می­دانست که اهریمن از وجود این جهان مینوی و روشنایی آگاه خواهد شد و در صدد نابودی آن بر خواهد آمد، لذا برای مقابله با او، آفریدگان خود را آفرید.  این آفریدگان به مدت سه هزار سال در سکون و آرامش قرار  داشتند.

روزی اهریمن به مرز تاریکی دنیای خود آمده و هرمزد و روشنایی بیکران را به همراه آفریده­های زیبای آن دید و آنها را بسیار زیبا و نکو یافت.  از رشک و حسد برای نابودی آن حمله را آغاز نمود، اما چون ناتوانی خود را دید، به دنیای تاریکی خود بازگشت.

هرمزد هم که فرجام کار را دانسته و از تلاش اهریمن برای نابودی جهان با خبر بود، به اهریمن گفت : ای اهریمن، آفریدگان مرا یاری ده و ستایش کن تا به پاداش آن به بی­مرگی و نافرسودگی برسی. اهریمن که گمان می­کرد درخواست دوستی هرمز ناشی از ترس و ناتوانی اوست، جسارت به خرج داده و در پاسخ گفت، نه تنها آفریدگان تو را یاری و ستایش نمی­کنم بلکه تلاش خواهم کرد تا آنها را به نادوستی با تو و یکدیگر سوق داده و تو و آنان را بمیرانم.

هرمزد نیز که از سرانجام کار آگاه بود، می­دانست اگر برای این نبرد، مدت زمانی تعیین نکند، آنگاه اهریمن می­تواند به تهدیدات خود عمل کند، بنابراین رو به اهریمن نمود و مدت زمان نبرد را نه هزار سال تعیین نمود.  اهریمن نیز این مهلت را پذیرفت.  هرمزد می­دانست که از این نه هزار سال، سه هزار سال اول همه به کام هرمزد رفته، سه هزار سال بعدی، به نبرد میان هرمزد و اهریمن گذشته و سه هزار سال آخر نیز زمان از کار افتادگی اهریمن و نابودی او و مخلوقات او خواهد بود.  پس شروع به خواندن سرود مقدس نمود.  چون یک سوم آن را خواند، اهریمن از ترس، به خود پیچید.  وقت دو سوم آن خوانده شد، اهریمن به زانو افتاد و هنگامی که خواندن سرود مقدس به پایان رسید، اهریمن بی­هوش شده و به جهان تاریکی خود سقوط نمود. از این لحظه، سه هزار سال نخست شروع شد.

هرمزد می­دانست که سه هزار سال فرصت دارد تا سپاه روشنی و نیکی خود را برای مقابله با اهریمن و مخلوقات سیاه وی آماده کند.  او ابتدا زمان بی­کران را آفرید. این زمان بی­کران قدرتمند­ترین مخلوقات است.  بر همه چیز آگاهی دارد.  از این زمان بی­کران، زمان کرانه­مند (محدود) را به مدت دوازده هزار سال آفرید.  سپس ناآسانی را برای به دشوار افتادن اهریمن بوجود آورد.  آنگاه هرمزد از خودی خویش و از روشنایی مادی، آفریدگان خود را بوجود آورد.  تن آنان را از تن آتش روشن بوجود آورد.  سپس از روشنایی، راستگویی و از راستگویی، افزونگری را بوجود آورد و یعد تن بیکران را.  از تن بیکران، اهونور (سرود مقدس) و از اهونور سال را بوجود آورد که نیمی از آن روشن و نیمی از آن تاریک است و آن را به میزان 365 شبانه روز تعیین نمود.

هرمزد همه چیز را اول به صورت مینوی و بعد به صورت مادی بوجود آورد.  او ابتدا، آفریدگان جاوید نامیرا (امشاسپندان) را به تعداد شش تن آفرید که با خود او هفت تن می­شوند.  نخست بهمن را از روش نیک و روشنایی مادی، سپس اردیبهشت، شهریور، سپندارمذ (اسفند) و سپس خرداد و امرداد را آفرید.  بعد به ترتیب، راستگویی، سروش، ماراسپند، نَریُسَنگ، رد بلند، رتوبرزیت، رشن راست، مهر (میترا)، اَهرِشوَنگ نیکو، پارَند، خواب، باد، دادمندی، دادخواهی و دفاع و سرانجام آشتی و افزونگری را بوجود آورد.

اهریمن نیز بعد از به هوش آمدن با کمک دیو جَه (زن بدکاره)، آفریدگان پلید خود را از تاریکی به نام­های اکومن (خشم)، اَندَر، ساوول، ناگهیس، ترومَد، تَریز و زَریز آفرید.

 

 

آنچه که ارائه گردید، تقابل نیروهای خیر و شر در باور ایرانیان باستان می­باشد.  آنان عقیده داشتند که خیر و شر را نمی­توان با هم آمیخت، در عین حال که هیچ حد و مرزی را هم می­توان برای آن مشخص نمود.  همچنین به پیروزی نهایی روشنایی و خیر اعتقاد داشتند.

نکته جالب اینکه منشاء تمامی آفریدگان دنیوی را از ذات مقدس نیکی و روشنایی می­دانستند.  در حقیقت، استفاده از این ذات مینوی است که آنان را در مبارزه با اهریمن، به پیروزی سوق می­دهد.

به آفریدگان هرمزد دوباره نگاهی بیافکنید، سلاح مبارزه با شر، جهل و بدی را مرور نمایید.  چه زیبا، تشویق به کسب صفات نیک در اسطوره آفرینش (آن هم در 6000 سال پیش) گنجانده شده است؟

اول از همه زمان محدود.  یعنی برای کسب صفات نیک تا ابد فرصت نخواهیم داشت.

دوم، نا آسانی.  در حقیقت، با بیان این مطلب، چنین آمده که بدست آوردن هر چیزی در این دنیا نیاز به تلاش داشته و به آسانی بدست نمی­آید.

هرمزد از روشنایی بیکران، راستگویی را آفرید.  درجه و اهمیت راستگویی فقط یک پله از روشنایی بیکران که همان ذات مقدس آفریدگار است، پایین­تر می­باشد.  خود نیست که داریوش بزرگ، دروغ­گویی را از آفات بزرگ دانسته و از خداوند، بی پروا می­خواهد که کشورش را از دشمن، خشکسالی و دروغ محافظت نماید.

تعبیر زیبای پدید آمدن روز و شب استعاره­ای زیبا از تقابل روشنایی و تاریکی است، و باز هم عدالت در این امر رعایت شده.  نیمی از سال روشنایی و نیم دیگر آن تاریکی است.

زمان­های اعلام شده شامل نه هزار سال و یا عمر دوازده هزار ساله دنیا نیز به نظر من همگی حالت استعاره را دارند.  برخی اعتقاد دارند، دنیا در دوره­های 12 هزار ساله تجدید می­شود (تناسخ) برخی دیگر می­گویند مراد از سال، 365 روز نیست.  به نظر من، با توجه به سطح ادراک و  پیشرفت 7000 سال پیش، عدد دوازده هزار سال، به معنای زمان بسیار طولانی است که هرچند زیاد است، اما نامحدود نیست و پس از پایان گرفتن آن، زمان نابودی اهریمن آغاز خواهد شد. (اعتقاد به پایان زندگی دنیوی و پیروزی نهایی خوبی بر بدی در تمامی ادیان و مکاتب وجود دارد).

مورد دیگری که برایم خیلی جالب بود، انگیزه اهریمن برای از بین بردن دنیای مینوی هرمز می­باشد.  اهریمن پس از دیدن  هرمزد و مخلوقات زیبای او، دچار حسادت و رشک گردید و سپس تصمیم به از بین بردن آن گرفت.  در حقیقت، ایرانیان سرچشمه دشمنی را رشک بردن و نادانی می­دانستند، چه اگر اهریمن رشک نمی­برد و به فرجام کار آگاه بود، مهلت نه هزار ساله هرمزد را برای نبرد قبول نمی­نمود.

و البته، نیروی بزرگ و مثبت نیایش.  خواندیم که اهریمن تنها پس از سروده شدن یک سوم از سرود مقدس اهونور، در هم پیچید و نهایتاً مدهوش شد. نیایش و سپاس به درپاه آفریدگار نیز از دیرباز مورد توجه ایرانیان قرار داشته و از آن به عنوان سلاحی نیرومند برای مقابله با بدی استفاده می­کردند.  به نظر من فلسفه نیایش­ها و نمازهای روزانه در تمامی ادیان (که اولین آن دین زرتشتی می­باشد)، مقابله با وسوسه­های اهریمنی و دور نمودن افکار نیروهای شر از خود می­باشد.

 

در یادداشتی دیگر به ادامه داستان آفرینش خواهیم پرداخت.

 

منبع : بندهش، نوشته فرنبغ دادگی، ترجمه دکتر مهرداد بهار

 

 

---

 

 

ایران سرزمین تضادها و دوگانگی­ها است.  در گوشه­ای از این سرزمین، می­توان یکی از مرتفع­ترین رشته­کوه­های منطقه را دید و در گوشه­ای از آن زمین­های پست و همتراز با سطح دریاها.  بخشی از این سرزمین به داشتن گرمای کشنده 50 درجه سانتیگراد معروف شده و بخشی دیگر با سرمای 15 درجه زیر صفر.  در قسمتی بیابان­های خشک و سوزان را داریم و در قسمتی دیگر، جنگل­های سرسبز و شاداب.

این دوگانگی در فرهنگ و آداب مردم این سرزمین نیز نمود پیدا نموده است و باورها و اعتقادات باستانی آنها را متاثر ساخته است.  وجود دو نیروی خیر و شر!

در باور ایرانیان کهن، دنیا همانند یک بشقاب صاف گرد و هموار بود.  همه چیز ساکن و بی­ حرکت در جای خود قرار داشت.  آسمان همچون الماسی سخت، دور زمین قرار گرفته و ستارگان، خورشید، ماه و سیارات نیز همچون مرواریدهایی به آسمان چسبیده بودند.  همه چیز در آرامش کامل قرار داشت تا زمانی که اهریمن (شر) از وجود دنیا آگاه گردید. او آسمان را شکافت و وارد زمین شد.  در اثر حمله او، زمین شکاف خورد و کوه البرز سر برافراخت. ریشه­های این کوه در سرتاسر زمین پراکنده شده و از آن تمامی کوه­ها سر برافراشتند.  در میان زمین، کوه تیره که قله البرز است سر برافراشته و از این قله است که پل چینوَت (پل صراط) تا به عرش کشیده شده که روان درگذشتگان پس از مرگ باید برای ورود به بهشت یا جهنم از آن عبور کنند.  بر لبه این کوه نیز کوه اَرِزور که دروازه جهنم است، قرار دارد.  سپس اهریمن وارد دریا شد و آب پاک آن را آلوده و شور نمود.  بعد به آسمان برگشته و با شکافتن آن خارج شد.  بعد از این حمله بود که خورشید، ماه و ستارگان به حرکت درآمده و بامدادان از 180 روزنه­ای که در شرق آسمان قرار دارند وارد شده و شامگاهان از 180 روزنه دیگر واقع در غرب آسمان خارج می­شوند.

نوشتار یاد شده، خلاصه­ای است از داستان و افسانه آفرینش در باور ایرانیان.

ریشه اساطیر ایرانیان را باید در باورهای قوم هند و آریایی­ها جستجو نمود.  بعدها که این قوم واحد با اسکان یافتن در مناطق مختلف از هم جدا شدند، اساطیر آنان نیز از هم متمایز گردید.  تا جایی که برخی از خدایان هندوها در باور ایرانیان به نیروهای شر (دیو) بدل گشته و برخی از دیوان ایرانیان به خدایان هند.

 اساطیر ایران را می­توان در دو بخش از تاریخ این سرزمین جستجو نمود : قبل و بعد از ظهور زرتشت.

ایرانیان جزء اولین اقوامی بودند که به یکتا پرستی و وجود یک نیروی توانا و نیرومند که سرمنشاء آفرینش است،  روی آوردند.  توجه داشته باشید که پیشینه یکتا پرستی ایرانیان به حدود ده هزار سال قبل باز می­گردد.

اما همانند سایر تمدن­ها، اعتقاد به آفریننده یکتا باید تمثالی قابل هضم داشته باشد.

ایرانیان به تساوی و برابری اعتقاد داشتند.  از نظر آنان، توانایی و ناتوانی، راستی و دروغ، هستی و نیستی، کاملاً قابل تفکیک بوده  و به هیچ وجه نمی­توان آنها را باهم درآمیخت.  در نظر آنان، خداوندی که آفریننده روشنی، خیر و برکت و زیبایی است، نمی­تواند تاریکی، شر و زشتی را بیافریند.  درست مانند این است که شما نمی­توانید تهمت دروغ گفتن را به فردی که شهره به راستگویی است بپذیرید.  پس آفریننده توانا دنیا را با تمام زیبایی­هایش بوجود آورد و زشتی­ها و ناراستی­ها را باید به وجود دیگری منصوب نمود.  البته این امر به معنای وجود 2 نیروی آفریننده نیست. 

در آغاز جهان، زروان، خداوند زمان که بی­کران است، تصمیم می­گیرد تا باردار شده و فرمانروایی و پادشاهی جهان را به فرزند خود بسپرد.  از این تصمیم باردار می­شود.  بدین سان، نطفه هرمزد در رحم او منعقد می­گردد.   بعد از مدتی شک می­کند که مبادا نطفه­ای در او تشکیل نشده باشد.  از این شک، اهریمن پدید می­آید.  زروان این را فهمیده و با خود قرار می­گذارد تا پادشاهی این جهان را به اولین فرزندی که از بطن او خارج گردد، بسپرد.  اهریمن این را شنیده و از شکم زروان بیرون می­جهد.  زروان با دیدن روی سیاه، زشت و بد بوی او می­گوید تو کیستی؟  اهریمن پاسخ می­دهد، من فرزند تو هستم و تو باید بنا بر عهدی که با خود بستی، فرمانروایی جهان را به من واگذار نمایی.  زروان تعجب نموده و می­گوید، ولی فرزند من، سراسر نور و روشنایی بوده در حالی که تو، سیاه، زشت و بدبو هستی!  در این حال، هرمزد از رحم زروان خارج شده و خود را به پدر می­نمایاند!  زروان نیز موضوع را دریافته و به اهریمن می­گوید، من بنا بر پیمانی که با خود بسته­ام، فرمانروایی این جهان فانی را به تو خواهم داد، اما بدان که بعد از پایان آن، فرمانروایی ابدی با هرمزد و یاران او خواهد بود.

بسیار جالب و قابل تحسین است که در 10 هزار سال پیش، ایرانیان، منشا و سرآغاز انحراف و گناه را شک و تردید دانسته و دروغ را سلاح اصلی اهریمن برای رسیدن به اهداف فانی دنیوی معرفی نمودند. 

در باور ایرانیان، دروغ گناهی بسیار بزرگ و غیر قابل جبران بوده و آن را همتراز با بلایای آسمانی می­دانستند.  داریوش بزرگ، در سنگ نوشته­ای در تخت جمشید برای در امان ماندن از این آفت اهریمنی از اهورا مزدا یاری خواسته است : خداوند این سرزمین را از دشمن، خشک­سالی و از دروغ محفوظ دارد!

اسامی و تعداد اساطیر زمان قبل از ظهور زرتشت و بعد از آن تفاوت چندانی نکرده، فقط جایگاه و اهمیت آنها تغییر نموده است.  در حقیقت وجود ایزدان و ایزدبانوان در فرهنگ ایران، سابقه­ای بسیار قدیمی­تر از دین زرتشتی دارد. اما با ظهور زرتشت، تمامی این ایزدان، به یاری اهورامزدا آمده و وی را در آفرینش این جهان و یاری رساندن به رهروان راه راستی کمک می­کنند.  لذا، جستجو درباره اساطیز ایران، ناگزیر ما را به باورهای زرتشتی پیوند خواهد زد.

از نظر ایرانیان، هرمزد یا اهورا مزدا به عنوان آفریننده مطلق، جهان را آفرید.  او برای این کار شش وجود مینوی و ملکوتی تحت عنوان اَمشاسپَند به معنای جاودانان مقدس و نامیرا را بوجود آورد:

یکم، وُهومَنَه یا وُهومَن یا بهمن به معنای منش و اندیشه نیک می باشد.  این امشاسپند دست راست اهورامزدا قرار داشته و تقریباً نقش مشاور وی را بازی می­نماید. سرچشمه همه گفتارها و کردارهای نیک است این اندیشه نیک است که انسان را آگاه می سازد و رازهای جهان را آشکار می نماید از منش نیک است که انسان خدای خود را درست دریافته و آنچان که باید و شاید می شناسد و به او مهر می روزد. این امشاسپند سرپرست و حامی گله و ستوران و نگهدار و حراست کننده همه ى موجودات زنده به ویژه مردمان می باشد و این بهمن امشاسپند بود که اشو زرتشت را به همپرسی اهورامزدا می برد .  دیوانی که با وی جنگ و تقابل دارند عبارتند از اَیْشْمَه (خشم)، آز و بالاتر از همه، اَکومَن (اندیشه بد).

 

 

 

دوم ، اَشَه وَهیشْتَه یا اردى بهشت به معنای بهترین پارسائى یا بهترین پرهیزگاری یا بهترین قانون می باشد.  وی از زیباترین امشاسپندان می­باشد.  اشه قانون خدایی است و نظم زمین وآسمان از آن است راستی آن شاهراهی است که همه خواه ناخواه بر آن گام زنان به سوی رسایی و کمال و جاودانی و ابدیت می روند . راستی اصل آفرینش است و مردمان باید این اصل را دریابند و آن را گرامی و استوار نگاه دارند و در راه آن از یکدیگر سبقت جویند. این امشاسپند نگهبان و حامی آتش و دشمن سرسخت اهریمن و دیوان می باشد.  هماورد اصلی او، دیو ایْمنْدرَه (روح ارتداد) می­باشد.

 

 

 

سوم، خْشَتْرَه وَئیرْیَه یا شهریور به معنای بهترین شهریاری یا شهریاری خدایى می باشد و آن وضعی از جهان است که مردم از روی اندیشه نیک وخرد روشن خود برگزینند و با گفتار و کردار نیک دست به دست هم داده و دل به دل هم بسته و آن را به وجود آورند در عالم مینوى نشان قدرت ، سلطنت و شوکت خداوند و در جهان گیتایى حمایت کننده و نگهبان سنگ ها و فلزات می باشد .  دشمن اصلی او، سَوْرْوَه یا دیو حکومت بد، هرج و مرج و مستی است. 

چهارم، سْپِنْتَه آرمَئتى یا سپندارمذ یا اسفند به معنای آرامش درونی یا آرامش افزاینده یا آرامش مقدس می باشد.  او سمت چپ اهورا مزدا می­نشیند.  این امشاسپند روی زمین آشتی و آبادی وشادی را می افزاید و برای پیشرفت جهان بسى شایسته و بایسته است این امشاسپند مظهر فروتنی و تسلیم کامل در برابر خواسته ها و امیال اهورایى است و در جهان گیتایى سرپست و نگهبان و ایزدبانوی زمین می باشد.  دشمن او، تَرومیتی (گستاخی) و پریمیتی (کج اندیشی) می­باشد. 

پنجم، هَئُورْوَتات یا خرداد به معناى کمال و رسایى می باشد در شهریاری برگزیده ، در آرامش و آسایش ، در درست اندیشى و درست کارى تندرستى و توانای افزایش پیدا می کند . تن وروان پیش می روند و در خود کمی و کاستی را که در می یابند درو می کنند و بهتر و برتر می شوند و خود و جهان خود را به سوی رسایی و کمال می برند این امشاسپند مظهر کمال و و رسایی خدا است و در جهان گیتایى نگهبان و پرستار آب می باشد.  هماورد وی گرسنگی است. 

 

ششم، اَمِرِتات یا امرداد به معنای بى مرگی و جاودانگی می باشد. از کمال و رسایى حاصل شده جاودانگی و بی مرگی و ابدیت بدست می آید و کمال باید جاویدان باشد و گرنه کمال خوانده نمی شود پس رسایى و جاودانگی از آن پرتوهای خدایى است که ما را به خواست خود می رساند و این کمال جاودانه است که ما را به وصال خدا می رساند و در جهان گیتایى این امشاسپند نگهبان و پرستار گیاهان می باشد.  دشمن اصلی او، تشنگی می­باشد. 

این شش امشاسپند به همراه هرمزد، جهان گیتی را برای مبارزه با اهریمن بوجود آوردند.  مردمان نیز با پیروی از این موجودات مقدس، به سرمنزل سعادت خواهند رسید.

از شش امشاسپند یاد شده سه تن از آنان به نام­های بهمن، اردیبهشت و شهریور مذکر و سه تن دیگر به نام­های اسفند، خرداد و مرداد مونث هستند.  در باور ایرانیان، تساوی بین زن و مرد از اصول اولیه و اصلی ایدئولوژی آنها محسوب می­شده است.

در مرحله بعد، ایزدان یا فرشتگان پاک قرار دارند که هرکدام وظیفه حمایت و هدایت امور دنیوی و مینوی جهان را بر عهده دارند.  از جمله این ایزدان می­توان به تیشتر، مهر، آناهیتا، آبان، آذر، رپیثوین، زامیاد، گوش، وای (باد)، سروش، رشن و صدها ایزد دیگر را نام برد.

در نوشتاری دیگر بیشتر با ایزدان و اسطوره آفرینش خواهیم پرداخت.

 

 

منابع : بندهش- نوشته فرنبغ دادگی ترجمه مهرداد بهار

       شناخت اساطیر ایران نوشته جان هینلز ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی

      از اسطوره تا تاریخ - نوشته مهرداد بهار

       هفته نامه اشو زرتشت 

 

 

---

 

 

امروز، یکشنبه، 5 مهر ماه، برابر 27 سپتامبر مصادف است با سالروز جنگ قادسیه.  نبرد قادسیه، نخستین جنگ بزرگ میان اعراب و ایران بوده که در سال چهاردهم هجری اتفاق افتاد و سرآغازی بود بر چیرگی اعراب بر سرزمین ایران و فروپاشی امپراطوری ساسانیان.

مورخان اسلامی، چگونگی این جنگ و شکست سپاه ساسانی به سرکردگی رستم سپهسالار را با آب و تاب فراوان نگاشته­اند.  در این که سپاهیان اسلام در این جنگ و نبردهای پس از آن سپاهیان ساسانی را شکست دادند، شکی نیست، اما افسانه­هایی که از این جنگ­ها ساختند، دور از واقعیت می­باشد.  می­گویید چطور؟ عرض خواهم کرد.

قادسیه نام روستا و صحرایی است واقع در جنوب نجف و 180 کیلومتری جنوب بغداد.  نبرد تاریخی قادسیه چهار روز به طول انجامید که مورخان عربی نام هر روز از این جنگ را به ترتیب ارماث، اغواث، عماس ولیلۀ الهریر ذکر نمودند.  طبق روایات موجود، درنخستین روز نبرد، پیروزی از آن ایرانیان بود، زیرا اسبان عرب از پیل­های جنگی ایرانیان ترسیده و از آنها می­رمیدند.  روز دوم با توجه به نیروی کمکی که از سمت شام به یاری اعراب شتافت، سواره نظام لشکر ساسانی شکست خورد.  روز سوم، بر اساس دستور فرمانده سپاه اعراب به نام سعد وقاص و قعقاع بن عمر، سربازان سپاه عرب با نیزه چشم پیلان را کور نموده به باعث عقب­ نشینی پیل­ها و ایجاد اغتشاش در سپاه ایران شدند.  شب روز چهارم، (لیلۀ الهریر) مسلمانان به دسته­های متعدد تقسیم شده و بر سپاه ایران شبیخون زده و از استراحت آنها جلوگیری نمودند. (این شب را به این دلیل لیلۀ الهریر نامیده­اند که اعراب برای ترسانیدن ایرانیان از خود صدای سگ و شغال در می­آوردند!)

روز چهارم نبرد سختی در گرفت و سپاهیان عرب به کمک تندبادی که از جهت مقابل سپاه ایران وزیدن گرفت و خاک میدان نبرد را در چشم ایرانیان ریخت، قلب لشکر ایران را مورد حمله قرار دادند.

ستاد فرماندهی رستم بر لب رودی مستقر شده بود و چتری هم بر بالای آن سایه می­افکند.  باد آن چتر را بر داشته و در آب انداخت و رستم ناگزیر از تخت به زیر آمده و در سایه شتران! پناه گرفت.  عربی به نام هلال بن علقمه خود را به شترهای مزبور رسانده و به قصد تاراج، بند از بار حیوان برگرفت و بارها در نتیجه پاره شدن بندها به زمین افتاده و اتفاقاً یکی از این محموله­ها بر پشت رستم افتاه و وی را مجروح ساخت.  رستم نیز برای رهایی جان، خود را در نهر العتیق افکند.  هلال به دنبال رستم در آب جسته و او را دستگیر و در ساحل به قتل رساند.  آنگاه بر تخت رستم ایستاد و فریاد زد، سوگند به پرودگار قبله که رستم را به قتل رساندم!  سپاهیان ایران نیز با شنیدن این خبر، هراسان خود را به رود افکنده و هزاران نفر از آنان در رودخانه مزبور غرق شدند.  آنگاه سعد وقاص پول هنگفتی را که همراه رستم بود گرفته و بین سپاه خود تسلیم نمود. 

خوب، نظر شما چیست؟ بیشتر شبیه داستان­های جن و پری نمی­ماند؟  بیاییم این جنگ را با هم روکاوی کنیم:

1- می­گویند سپاه اسلام به سرکردگی سعد بن وقاص با شصت هزار سرباز با جنگ سپاه ساسانی با هشتاد هزار تا صد هزار سپاهی ایرانی در صحرای قادسیه نبرد نمود.  به قول استاد حامی، این صحرا گنجایش بین 140 تا 160 هزار نفر را در خود ندارد، چه برسد به اینکه سپاهیان یاد شده مزین به اسب و فیل و شتر هم باشند!

2- اصلاً تا به حال فکر کردید آقای سعد وقاص 60 هزار سپاهی را از کجا آورده؟  به یاد داشته باشید بعد از رحلت پیامبر بزرگ اسلام، اعراب تازه مسلمان به منظور حفظ و اشاعه دین اسلام به ممالک همسایه خود از شرق و غرب و شمال و جنوب حمله نمودند.  پس اگر تعداد کل سپاهیان عرب را کمینه دو برابر  این لشکر در نظر بگیریم، باید به 120 هزار نفر برسد.  مگر عربستان آن زمان چه تعداد جمعیت داشته که هم مسلمان شده باشند (ظرف مدت 14 سال) و هم 120 هزار نفر آن مردان جنگی سازمان یافته باشند؟

3- گفته شده که اعراب در شب چهارم جنگ قادسیه برای سلب آسایش سپاهیان ایرانی از خود صدای سگ و شغال درآورده و به این ترتیب سپاهیان امپراتوری ایران را ترسانده­اند!  خدا را شکر که این اعراب نابغه  در زمان هخامنشیان و اشکانیان ظهور ننمودند و همچنین هیچ مراوده­ای با اقوام یونانی و رومی نداشتند چون ممکن بود به جای آنکه رومیان و  اسپارت­ها سپاهیان خود را به آموزش تیراندازی، سوارکاری و نبرد تن به تن به سپاهیان تشویق کنند، آنها را به کلاس­های تقلید صدای سگ و گربه و شغال و روباه فرستاده و از این طریق اقتصادی از گسترش امپراتوری ایران جلوگیری می­کردند!!

4- شکر خدا که ابر و باد و توفان شن و بند چرمی بارهای شتر و نهر العتیق جملگی به کمک سپاهیان عرب آمده تا اعراب بتوانند از غنایم بدست آمده نانی به کف آرند و به غفلت نخورند!

5- برایم جای پرسش است که سپهسالار سپاه ایران با آن رشادت­ها که در جنگ­­های با ارمنستان روم از خود نشان داده چگونه برای رهایی از گرما به زیر شتری پناه برده و آیا وضعیت حراست از سپهسالار لشکر ایران آنقدر خراب است که جناب هلال بن علقمه به راحتی و آنهم برای کسب غنیمت، نه برای کشتن سپه سالار به مرکز فرماندهی سپاه ایران وارد شود، بدون هیچ سلام و علیکی بندهای چرمی شترها را باز کند و آقای سپه­سالار هم به همراه گارد جاویدان محافظ او مثل اینکه دارند با هدفون، موزیک گوش می­دهند، بدون آنکه صدایی، سایه­ای، چیزی را متوجه شوند، وقتی سر بلند کنند که محموله بار به پشت آقای رستم بیافتد؟  تازه بعد از آن هم به جای درمان زخم، برای احتمالاً غسل میت به داخل رودخانه رود و جناب هلال راهزن هم یهو از خواب غفلت دزدی برون آید و طی یک کشتی جانانه، رستم را اول در آب دستگیر و بعد کت بسته به ساحل آورده و وی را بکشد و گارد محافظ سپه سالار هم انگار فینال کشتی وزن 120 کیلو را نگاه می­کنند، مبهوت هنرنمایی قهرمان تازه به دوران رسیده شوند؟

6- درست است که سربازان هر لشگر بعد از کشته شدن فرماندهان خود (که حکم معبود آنها را داشته) دچار سردرگمی و ناامیدی شده و زمینه­ شکست آنان را فراهم می­ساخته اما دیگر لازم نبود خود را به داخل رودخانه بیاندازند، بلکه فقط کافی بود، طی یک عقب­گرد ساده، فرار را بر قرار ترجیح دهند!

6- نوشته­اند که صعد بن وقاص از پول بدست آمده در این جنگ، به هر یک از شصت هزار مجاهد، دوازده هزار درم بخشیده است.  بگوییم در این جنگ 4 روزه، 10 هزار نیروی عرب کشته شده باشد (هر روز، 2500 نفر.  خیلی دست بالا گرفتم!)  پس پنجاه هزار سرباز عرب وجود دارند که باید نفری 12 هزار درم و در کل، شصت میلیون درم غنیمت گرفته باشد.  یکم، آقای رستم باید دیوانه باشد که برای جنگ، شصت میلیون درم با خود به میدان آورده باشد.  تا جاییکه من می­دانم در مسیر بین مداین (کاخ یزدگرد) تا قادسیه هیچ رستوران یا بقالی وجود ندارد که سپاه ایران بخواهد از آن با پول آذوقه تهیه کند.  همچنین این راه بیش از 80 کیلومتر درازا نداشته و لازم نبوده بخش اعظمی از خزانه سلطنتی را بار سپاه کرده و آنها را  به میدان آورده و بدین ترتیب برای حمل آذوقه سربازان و علوفه چهارپایان و سلاح نظامی خود دچار کمبود جا شوند.  دوم، گیریم چنین خبطی مرتکب شده باشد، وزن هر درم ساسانی، برابر 18 نخود و یا 5/3 گرم بوده است. با ماشین حساب تلفن همراهتان محاسبه فرمایید، وزن 12 هزار درم تعلق یافته به هر سرباز عرب، 42 کیلو و وزن کل غنیمت کسب شده 2100 تن خواهد شد.  این مجاهدین با اضافه بار 42 کیلویی که نمی­توانستند به جنگ­های بعدی خود ادامه دهند، پس باید آنها را به طریقی به نزد خانواده خود می­فرستادند.  فرض کنیم هر شتر 100 کیلو از این غنیمت را بار ببرد.  پس 21000 نفر شتر لازم است که غنیمت یاد شده را حمل نماید.  فاصله بین هر شتر را نیز 5 متر در نظر بگیرید، صفی معادل یکصد و پنج هزار متر (105 کیلومتر) می­شود.  خود پیدا کنید پرتقال فروش را!   

 

خوب که چی؟ در این که مسلمانان به ایران حمله نموده و امپراتوری ساسانی را با آن همه ساز و برگ خود نابود نمودند که شکی نیست؟ چه را قرار است ثابت کنیم؟

من می­گویم، بله، درست است.  امپراتوری ساسانی از بین رفت اما نه توسط مسلمانان، بلکه با کمک آنها.

مدت­ها بود که ایرانیان از ظلم و ستم پادشاهان، حکمرانان و ملاک ساسانی رنج می­بردند.  پیروان مانی و مزدک که تشنه انتقام گرفتن از جفایی که در حق مراد آنها شده بود (و از نظر تعداد کم هم نبودند)، مردم ستمدیده، رنجبرده، توسری خورده و تهیدست ایران که پدر در پدر از ظلم و ستم پادشاهان ساسانی رنج برده بودند، با شنیدن آوای عدالت پروری و ظلم ستیزی مسلمانان، با آنان هم­نوا شده و با یاری آنها به خان و مان و جان زورمندان ستمگر بالانشین افتادند.  کاخ­ها را که نشانه بیدادگری بود، ویران کردند.  درهای دژهای نفوذ ناپذیر را به روی مسلمانان بازنموده و موبدان را که دشمن سرسخت پیروان مانی و مزدک بودند، هرجا گیر آوردند کشتند.  فرماندها سپاه خود را به دلیل نفرت از سیستم مستبد امپراتوری ساسانی کشتند و بدین ترتیب با امید به زندگی بهتر و رهایی از ظلم و ستم رفته به خود، دین اسلام را برای تظلم خواهی قبول نمودند.

مردم ستم­کشیده که با برافتادن دودمان ساسانی ترسشان ریخته شده و دلیر شده بودند، چنان انقلابی ژرف و بنیانی برپا نمودند که در جهان سابقه نداشته.  این گونه انتقام ستم­کشیدن  و رنج بردن و توسری خوردن چند صد ساله خود و پدران خود را از زورمندان و بالا نشینان جامعه طبقانی ساسانیان گرفته و فصلی نو را در تاریخ و تمدن سرزمین­مان گشودند.

 

منابع : تاریخ ده هزار ساله ایران – تالیف مرحوم استاد عبدالعظیم رضایی

        بغ مهر – مرحوم استاد احمد حامی

 

 

---

 

 

همانطوریکه عرض کردم، این وبلاگ، فارغ از هر گونه جناح­بندی به پیشینه قوم ایرانی خواهد پرداخت.  مسلماً تمرکز بر دورانی از تاریخ این سرزمین خواهد بود که کمترین اطلاعات از آن منتشر شده است.  سعی خواهم کرد تا اطلاعات مربوط به این دوران (از مهاجرت قوم هندوآریایی به ایران به بعد) را از منابع موثق گردآوری نموده و به ترتیب زمان وقوع آن در اختیار شما قرار دهم.

قصد من از این کار، بازگویی مجدد تاریخ نیست، که این کار را مورخان بیشماری برای ما به یادگار گذاشتند.  بلکه بیان ویژگی­های خاص، نوع­آوری­ها و بدعت­گذاری­هایی است که این ملت بزرگ، در هر دوره از تاریخ ایران، با هوشمندی کامل آن را پایه­گذاری و حفظ نموده­اند.

متاسفانه، پدران ما طی سال­های متمادی، غارت، چپاول و ویرانی­های فراوانی را تجربه نمودند.  هر قوم بی پدر و مادری که صاحب قدرت شد، چشم طمع به سرزمین زرخیز ایران دوخت و تمام هم و غم خود را در تسخیر آن خلاصه نمود.  آشوری­ها، بربرها، سکاها، هوم­ها، یونانی­ها، رومی­ها، اعراب، افغان­ها، مغول­ها، روس­ها، پرنقالی­ها، انگلیسی­ها، آلمانی­ها نمونه­ای از این اقوام در ادوار مختلف می­باشند.  تمام اینها هم وقتی به ایران حمله کردند، سعی در از بین بردن هویت ایرانی ما نمودند.  شاید هیچ قوم و کشوری مثل ایران، آماج  غارت و چپاول سایرین در دنیا قرار نگرفته است.  و جالب اینجا است که تمامی این اقوام بعد از استیلای بر این سرزمین و بنا نهادن حکومت باب میل خود، نه تنها نتوانستند هویت ما را از بین ببرند، بلکه خود در فرهنگ غنی ایرانی (مشرق زمین) غرق شده و بخشی از آن را در فرهنگ قوم خود ادغام نمودند.  اگر بخواهیم خیلی فلسفی نیز به قضیه نگاه کنیم، شاید چنین برداشت شود که اصولاً این اقوام باید به ایران حمله می­کردند و از این طریق با تمدن مشرق زمین آشنا شده و آن را به سرزمین­های خود به ارمغان می­بردند.  بی خود نیست که می­گویند، مشرق زمین خاستگاه تمدن.  10 هزار سال پیش نیز مشرق زمین ( و حتی مغرب زمین) چیزی جز امپراتوری بزرگ ایران نبود!

 و اما از مطالب جالبی که طی این چند سال مطالعه در پیشینه این سرزمین آموخته­ام، باورهای باستانی ایرانیان است.  منظورم دوران قبل از اشو زرتشت می­باشد.  برایم حیرت انگیز بود که فهمیدم ایرانیان از 7000 سال قبل سال کبیسه را می­شناختند.  علت شوری دریاها را به نوعی با نیروهای خیر و شر ارتباط می­دادند.  علت گردش سیاره­ها و ایستا بودن ستاره­ها را توجیه می­نمودند.  نحوه بارش باران، آذرخش، پیدایش آتش، گیاهان سودمند، حیوانات و سایر موارد مربوط به طبیعت را به زیبایی بیان نموده و پاسداشت آن را به فرزندان خود سفارش می­کردند.

متاسفانه تاریخ ما را دشمنان ما (یونانی­ها، رومی­ها، اعراب، انگلیسی­ها و ...) برایمان نوشتند و هر چه هم که خواستند، نوشتند.  اما این دشمنی نیز مانع از تحسین آنان از تمدن درخشان ایرانیان نگردید.  به هر حال، تاریخ هر ملیتی در هر دوره­ای مشمول تحریف شده است، اما می­توان گوشه­هایی از واقعیت­ها را از طریق تفسیر یافته­های باستان­شناسی، داستان­های قومیتی، باورها و اسطوره­های آن بیرون کشید.  کاری که امروزه به مدد اندیشمندان ایرانی ( که نام تنی چند از آنها را در نوشته قبلی آوردم) در حال انجام است و ای کاش که خیلی زودتر از اینها انجام می­شد.  می­دانم در برخی از این ادوار، غارت، چپاول و تلاش برای از بین بردن هویت ایرانی، چاره­ای را برای مورخان ما باقی نگذاشته بود، اما به فرموده صائب تبریزی :

بی گناهی کم گناهی نیست در دیوان عشق                         یوسف از دامان پاک خود به زندان می­رود

 

ادعای انجام این کار را ندارم.  اصلاً دانش این کار را ندارم، اما به سهم خود تلاش می­کنم و امیدوارم هر جا دچار لغزش شدم، رهنمودها و انتقادات بزرگواران، مرا اصلاح نمایند.

بخش عظیمی از مطالب آورده شده در این وبلاگ به اسطوره­های ایرانی، داستان آفرینش جهان به باور ایرانیان، ایزدها و ایزدبانوهای ایرانی و جشن­های کهن و اصیل ایرانی اختصاص خواهد یافت.  سعی خواهم کرد امانت را رعایت نموده و در انتهای هر بخش، فهرست منابع مورد استفاده خود را ارائه کنم.  اما پیشاپیش اذعان خواهم داشت که به دلیل گستردگی و تنوع مطالب و پراگندگی منابع، به طور یقین تعدادی از آنها از قلم خواهد افتاد.  پوزش می­خواهم.

 

پس مرا یاری کنید!

 

بلبل از فیض گل آموخت سخن ورنه نبود                  این همه قول و غزل تعبیه در منقارش (حافظ)

 

 

 

 

---

 

 

سالهاست که در هزارچم تاریخ سرزمین زیبایم گم شده ام.  هر جا سرک می کشم، نشانی از بزرگی و سرافرازی می بینیم. افسوس که با گذشت زمان این شکوه کم رنگتر می شود.

وقتی پای گفتگوی برخی دوستان می نشینم و درباره فرهنگ سرزمین خود صحبت می کنم، از نبود نظر مشترک در این ارتباط و همچنین کم آگاهی موجود در افراد در این ارتباط، متعجب می شوم.  راستی، ما را چه شده است؟ چرا به تمدنی که ممالک دیگر این دنیا با به نمایش گذاشتن ذره ای از یادگار به جا مانده از آن همچون تکه پارچه سوخته، سفال پخته شده لعاب دار و کتیبه های گلی آن در ویترین موزه های خود، به داشته های خود فخر می فروشند، چنین بی تفاوت می نگریم؟

فارغ از هر مرام سیاسی، عقیدتی، مذهبی و قومیتی که باشیم، همه ایرانی هستیم و باید به داشته هایمان، تاریخ و تمدن و فرهنگ مان (که دنیا از آن درس گرفته است) افتخار کنیم.  می دانم برخی را عقیده بر آن است که چه فایده.  به قول شاعر، از فضل پدر تو را چه حاصل؟  اما من اعتقاد دارم، اول باور پیدا کنیم که پدرمان فاضل بوده، بعد ارتباط  آن را با فرزند پیدا خواهیم کرد.

ان وبلاگ را برای این بوجود آوردم.  برای اینکه اول دل تشنه خود را سیراب از فرهنگ غنی سرزمین خود کنم و دوم آموخته های خود را با سایرین به اشتراک بگذارم.  پس کمکم کنید!

قبل از شروع باید از بزرگانی که مستقیم یا غیر مستقیم، من رو مدیون آموختن نمودند سپاسگذاری کنم.  ایتدا از آقای دکتر حمید پدرام که فتیله این عشق را روشن نمودند.  بعد از بزرگانی که هیچوقت افتخار دستبوسی آنان را نداشته اما از دانش ارزشمند و یادگارهای گرانبهای آنها استفاده نمودم.  شادروان استاد احمد تفضلی، شادروان استاد احمد حامی، بانو دکتر ژاله آموزگار، بانو دکتر کتایون مزداپور، سرور گرامی جناب آقای پور داوود، آقای دکتر فرهنگ مهر، آقای دکتر مقدم، جناب آقای هاشم رضی، استاد پیرنیا، جناب آقای دکتر پرویز رجبی، شادروان استاد عبدالعظیم رضایی، استاد دکتر میر جلال الدین کزازی و سایر بزرگانی که به دلیل ضعف حافظه، امکان درج نام پر افتخار آنان در این نوشته ممکن نشده....

و البته درود به روان پاک دانشمندان، اندیشمندان، بزرگان و پدید آورندگان فرهنگ غنی ایران و نگاهبانان آن از جمله حکیم ابوالقاسم فردوسی که بدون وجود آنها، این خرده افتخار نیز برایمان باقی نمانده بود.

بر ماست که این فرهنگ را حفظ و آن را اشاعه دهیم.

مشتاقانه چشم به راه نظرات و یاری شما هستم.

 

 

---

 

 

بنام خدا

كاربر گرامي

با سلام و احترام

پيوستن شما را به خانواده بزرگ وبلاگنويسان فارسي خوش آمد ميگوييم.
شما ميتوانيد براي آشنايي بيشتر با خدمات سايت به آدرس هاي زير مراجعه كنيد:

http://help.persianblog.ir براي راهنمايي و آموزش
http://news.persianblog.ir اخبار سايت براي اطلاع از
http://fans.persianblog.ir براي همكاري داوطلبانه در وبلاگستان
http://persianblog.ir/ourteam.aspx اسامي و لينك وبلاگ هاي تيم مديران سايت

در صورت بروز هر گونه مشكل در استفاده از خدمات سايت ميتوانيد با پست الكترونيكي :
support[at]persianblog.ir

و در صورت مشاهده تخلف با آدرس الكترونيكي
abuse[at]persianblog.ir
تماس حاصل فرماييد.

همچنين پيشنهاد ميكنيم با عضويت در جامعه مجازي ماي پرديس از خدمات اين سايت ارزشمند استفاده كنيد:
http://mypardis.com


با تشكر

مدير گروه سايتهاي پرشين بلاگ
مهدي بوترابي

http://ariagostar.com

 

 

---

 

 درباره :

پروفایل مدیر : مانلی مجد ایمیل مدیر وبلاگ

 

صفحه نخست عناوین مطالب وبلاگ مهر ٩٠ شهریور ٩٠ تیر ٩٠ خرداد ٩٠ اردیبهشت ٩٠ فروردین ٩٠ اسفند ۸٩ بهمن ۸٩ مهر ۸۸

  جستجوگر فارسی دهیو! لیست وبلاگ های تخصصی